ارزیابی لزوم اهدای جایزه «زنان در علم» و پیامدهای آن در گفت‌وگو با
دکتر «مهدی زارع» (عضو وابسته فرهنگستان علوم و استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله).
 
 
زنان نیمی از جامعه هستند، به آنها فرصت مشارکت بدهیم
 
روزنامه شرق: پنجشنبه 16 شهریور 1396
 

گروه علم: دفتر مشاور وزیر علوم در امور زنان و خانواده و با همکاری تعدادی از نهادها و مؤسسات علمی و فرهنگی ملی و بین‌المللی، روز ٢٨ مرداد، اولین دوره اهدای جایزه زنان پژوهشگر را با عنوان «جایزه زنان در علم» برگزار کرد. جایزه زنان در علم، به بانوانی اعطا می‌شود که سهم بسزایی در پیشبرد علم در حوزه تخصصی فعالیت خود داشته باشند. جایزه زنان در علم جایزه‌ای است که به زنان پژوهشگر علم که در زمینه گسترش مرزهای دانش، خدمت به گسترش ارزش‌های اجتماعی و در راستای توسعه پایدار، فعالیت شاخصی داشته باشند، اهدا می‌شود. داوطلبان و نامزدهای این جایزه باید فعالیت شاخصی در عرصه‌های علمی فراتر از وظایف شغلی خود و به شکل غیررسمی در سطح جامعه داشته باشند. هدف از اهدای این جایزه، شناسایی، معرفی، تشویق و حمایت از زنان پژوهشگر تأثیرگذار در حوزه علم و شناسایی سهم تولیدات علمی زنان پژوهشگر در پیشبرد علم در جمهوری اسلامی ایران است. به گفته برگزارکنندگان این مراسم، عملکرد فرد انتخاب‌شده باید در زمینه مورد نظر، ابتکاری و فراتر از فعالیت‌های موجود و عادی در آموزش رسمی کشور باشد. شیوه اعطای جایزه در شورای سیاست‌گذاری علمی، تصویب و پرونده داوطلبان در شورای علمی، بررسی و افراد اصلح انتخاب می‌شوند. به گفته برگزارکنندگان این جایزه، معیارهای اهدای این جایزه شامل این موارد است: سابقه فعالیت (محقق حداقل در این زمینه پنج سال تجربه و سابقه فعالیت داشته باشد)، برنامه‌ریزی کلان (تمام فعالیت‌های فرد باید در جهت رسیدن به نتیجه‌ای تأثیرگذار و ماندگار برنامه‌ریزی شود و فرد، هدف محدود و کوتاه‌مدت نداشته باشد)، اصالت (در فعالیت علمی مورد نظر، باید خلاقیت، ابتکار و نوآوری وجود داشته باشد و برداشت یا تقلید از فعالیت دیگر کشورها نباشد)، ارزش علمی (فعالیت باید از نظر علمی مستدل و قابل دفاع باشد) و ترویج علم. (یعنی از پژوهشگران انتظار می‌رود برای ارتباط با جامعه بتوانند فعالیت خود را به زبان ساده برای عموم مردم ارائه کنند.) برای آشنایی بیشتر با این جایزه و چگونگی انتخاب برگزیدگان آن، با دکتر «مهدی زارع»، استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و یکی از داوران این جایزه در حوزه علوم پایه، گفت‌وگو کردیم.

آقای دکتر، ارزیابی‌تان از اهدای این جایزه و دستاوردها و پیامدهای آن چیست؟
توجه به اینکه جایزه به گروه خاصی از متخصصان و دانشمندانی اهدا شد که شاید بتوان گفت پیش از این، کمتر به آنها توجه شده است، یعنی زنان دانشمند و متخصص. به نظر من اهدای جایزه‌ای ویژه زنان دانشمند، حرکت مثبتی است و به همین دلیل بود که من قبول کردم به‌عنوان یکی از داوران بخش علم این «جایزه زنان در علم» حضور داشته باشم. من فکر می‌کنم  به هر حال این اتفاق، دستاوردهای مثبتی دارد. البته تأکید می‌کنم که نمی‌خواهم بگویم  الزاما همه چیزش و همه بخش‌های آن خوب و عالی بود یا مثلا داوری‌ها، کاملا عادلانه است یا کلا بهترین فرایند برای اهدای این جایزه طی شده است، ولی می‌خواهم بگویم درمجموع با توجه به رصدهایی که شد و پرونده‌هایی که ارائه شد و بعد از اینکه بررسی‌ها صورت گرفت، درنهایت جمع قابل ملاحظه‌ای از متخصصان و اعضای هیئت علمی انتخاب شدند و به نظر من در انتخاب‌شده‌های همه شاخه‌ها (چه علوم پایه، چه مهندسی و...) کسانی بودند که افراد شاخص هر حوزه و گروه تخصصی خودشان بودند. آن‌طور که من شنیدم،  برخی از این افراد با وجود شایستگی‌ها و تلاش‌هایی که کرده بودند، تاکنون مورد توجه قرار نگرفته بودند یا از کار و فعالیت‌شان قدردانی نشده بود. من درباره برخی از برندگان این جایزه در همان مراسم اهدای جایزه شنیدم که برای اولین بار گروهی، فعالیت‌های آنان را رصد کرده و دستاوردهای آنان را شایسته تقدیر دانسته است. به دلیل همه این مواردی که برشمردم، من اهدای این جایزه را اتفاق خوبی می‌دانم چون به هر حال بانوان ٥٠  درصد از جمعیت کشور را تشکیل داده‌اند و لازم است از فعالان حوزه علم این بخش از جامعه تقدیر کرد. علاوه بر این در چند دهه اخیر آمار دانشجویان دختر مرتب رو به افزایش بوده است و در یک دهه اخیر هم به اندازه پسران رسیده  و در برخی از رشته‌ها و گرایش‌ها هم تعداد دختران دانشجو از پسران هم بیشتر شده است. زمانی آمار دانشجویان دختر به ٦٠  درصد هم رسید. ولی از نظر اشتغال، خانم‌های شاغل،  درصد کمتری را به خود اختصاص دادند که فکر کنم حدود ٢٠ تا ٣٠  درصد باشد. نسبت اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها هم بین ١٥ تا ٢٠  درصد است. بنابراین با توجه به توزیع جمعیتی و همچنین  درصد دانشجویان و همچنین مقایسه آن با اشتغال بانوان و نسبت اعضای هیئت علمی بانوان در دانشگاه‌ها، به نظر من لازم است  به نوعی از فعالیت‌ها و تلاش‌های بانوان قدردانی شود. درمجموع می‌توان گفت  اهدای جایزه زنان در علم، رویداد لازمی است که تاکنون فراموش شده بود.
با توجه به اینکه علم موضوعی فراجنسیتی است، چه لزومی دارد که جایزه خاصی را به زنان فعال در حوزه علم اهدا کنیم؟ مگر جایزه مردان در علم داریم؟
در جواب اینکه چرا جایزه مردان در علم نداریم، باید گفت در بیشتر جایزه‌هایی که اهدا می‌شود، مردان دریافت‌کننده جایزه هستند و به نوعی می‌توان گفت این جایزه‌ها، جایزه «مردان در علم» است. تفکیک این جایزه از بقیه جایزه‌ها، به این دلیل صورت گرفته است که به شکل ویژه از این زنان قدردانی شود. با توجه به محدودیت‌هایی که زنان در همه جنبه‌ها و مسیرهای زندگی دارند و در نتیجه دستیابی به مدارج بالای علمی برای زنان دشوار است، ولی برخی از این زنان توانستند جایگاه والایی در علم و پژوهش پیدا کنند و به همین دلیل لازم است به نحو شایسته‌ای از آنان تقدیر کرد. به نظر من برخی از این زنان برای اینکه به چنین جایگاهی برسند، از یک مرد هم بیشتر تلاش کردند.
سخنان شما کاملا درست است، ولی برخی می‌گویند موضوعات علمی مانند فیزیک و شیمی، چندان ربطی با موضوع جنسیت ندارد. شاید توانایی‌های جسمی و بدنی آقایان و خانم‌ها تفاوت داشته باشد، اما دست‌کم رشته‌های علمی به توانایی بدنی افراد کاری ندارد. بنابراین برخی از منتقدان می‌گویند در حوزه‌های علمی و کلا موضوعاتی که با فکر و اندیشه ربط دارد، چندان نباید  تفکیک و تمایز جنسیتی را اعمال کرد.
بله، از این دیدگاه سخن منتقدان هم تا حدودی درست است. ما خودمان بر این باوریم که در موضوعات علمی، جنسیت دخیل نیست. شاهدش هم این است که ما در داوری‌های خودمان، در دانشگاه‌ها درباره تزهایی که نوشته می‌شود و در داوری مقالات و موارد بسیاری از این دست، به جنسیت توجه نمی‌کنیم و اصلا مهم نیست که یک مرد آن را نوشته یا زن، اما درباره توانایی‌های جسمی و بدنی باید پذیرفت که توانایی‌های بدنی در برخی از شاخه‌های تخصصی در علوم یا مهندسی، ممکن است توانمندی فیزیکی مردان بیشتر باشد، ولی از طرف دیگر هم توانایی‌های هوشی زنان و دختران هم در برخی از موارد بیشتر است و آمارهای علمی هم این موضوع را نشان داده است و به‌همین‌دلیل هم هست که دختران در برخی از موارد نسبت به پسران رشد بهتری دارند. یعنی درمجموع باید پذیرفت اگر پسران در برخی از موارد مانند توانایی بدنی از دختران جلوترند، دختران هم در برخی از موارد دیگر مانند هوش از پسران جلوترند. درمجموع  نمی‌توان در علم تفکیک جنسیتی قائل شد. به همین دلیل هم در مواردی که قرار باشد پرونده فردی را از لحاظ علمی بررسی کنیم، موضوع زن یا مردبودن صاحب پرونده اصلا مطرح نمی‌شود. در این‌گونه موارد فقط به کیفیت علمی پژوهش دقت می‌کنیم.
گفتید  هوش دختران از پسران بیشتر است. ولی دراین‌باره  اتفاق نظر وجود ندارد.
من این موضوع را از متخصصان روان‌شناسی و روان‌پزشکی شنیدم. مضاف بر اینکه هوش انواع متعددی دارد و برخی از دختران در برخی از انواع هوش، از برخی از پسران بالاترند یا هوش‌شان بیشتر است.
در برخی از کشورها، برای خانم‌ها جایزه علمی ویژه‌ای اختصاص داده‌اند مثلا در رشته ریاضی یا فیزیک. اما نکته‌اش این است که آن جایزه فقط در یک رشته خاص اهدا می‌شود، اما جایزه زنان در علم طیف بسیار گسترده‌ای را دربر می‌گرفت و از علوم انسانی تا علوم پایه، پزشکی، هنر و ... . یعنی تفکیک رشته‌ای در آن صورت نگرفته بود. به نظر شما بهتر نبود این جایزه را تفکیک می‌کردند.
نکته مهم این است که کار داوری و بررسی پرونده‌های نامزدها به شکل کاملا جدا از هم برگزار شد و داوران رشته‌های مختلف هم متفاوت بودند، اما بنا بر دلایلی ازجمله کمبود امکانات، مراسم اهدای جایزه، یکجا برگزار شد. یعنی در اصل همه مراحل دیگر به شکل مجزا از هم صورت گرفت، ولی بیشتر به دلایل اجرائی و زمان‌بندی برگزاری مراسم، جایزه به صورت یکجا اهدا شد.
به نظر شما اهدای جایزه به زنان دانشمند و پژوهشگر باید از سوی   چه نهاد یا مرجعی انجام شود؟
جایزه‌ها را باید نهادهای علمی مانند انجمن‌های علمی فیزیک و ریاضی یا انجمن‌های علمی زنان اهدا کنند. اما در این مورد، این‌گونه نبود. یکی از بهترین گزینه‌ها برای اهدای چنین جایزه‌هایی فرهنگستان علوم است زیرا فرهنگستان یک نهاد آکادمیک مستقل است. البته هرچند ریاست عالی فرهنگستان، با رئیس‌جمهور است، ولی در هر صورت مستقل است و زیر نظر هیچ وزارتخانه‌ای نیست. ریاست رئیس‌جمهور بر فرهنگستان هم به شکل کلان و رسمی بر همه فرهنگستان‌هاست. پیشنهاد من این است که اهدای چنین جوایزی بر عهده انجمن‌های علمی و فرهنگستان‌ها باشد. پس لزومی ندارد  وزارتخانه هم در آن دخیل باشد. اگر انجمن‌های علمی و فرهنگستان‌ها این جایزه را اهدا کنند، استقلال آن هم بیشتر حفظ می‌شود.
برخی از جایزه‌ها به دلیل یک دستاورد خاص و برخی دیگر از جایزه‌ها به دلیل مجموعه فعالیت‌های یک پژوهشگر اهدا می‌شود. ملاک اهدای این جایزه چه بود؟
برای اهدای این جایزه، چندین ملاک و معیار را هم‌زمان در نظر گرفتند. یعنی به همه دستاوردهای علمی یک فرد، اعم از تحقیق و پژوهش، ارائه مقاله، تدوین کتاب و موارد بسیار دیگر توجه شده است. درنتیجه کسانی که دستاوردهایی در حوزه‌های مختلف داشته باشند، بخت بیشتری برای برنده‌شدن دارند. البته با این همه این امکان هم وجود دارد که پژوهشگر جوانی، در مدت کوتاه چندساله، پژوهش مهم و تأثیرگذاری را به سرانجام رسانده باشد. داوران به این موارد نیز توجه ویژه‌ای داشتند. اگر به فهرست برندگان هم نگاه کنیم، می‌بینیم در این فهرست همه رده‌های سنی حضور دارند، از استاد تمام گرفته تا استادیار و ... .
برای برگزاری بهتر چنین جایزه‌هایی در سال‌های آینده چه پیشنهادی دارید؟
به باور من، جامعه ما  به انجمن‌های علمی  کم توجه می‌کند و نیازهایش را برآورده می‌سازد. ما برای پیشرفت علوم، نه‌تنها باید از چنین جایزه‌هایی حمایت کنیم، بلکه با توجه به نیاز جامعه علمی، باید جایزه‌های متنوع دیگری هم اهدا یا مراسم دیگری نیز برگزار شود. من آمار دقیق ندارم، ولی کشور ما هم‌اکنون حدود ٨٠٠‌ هزار نفر عضو هیئت علمی دارد. علاوه بر اینها، متخصصان بسیاری در صنایع گوناگون فعال هستند و لازم است علاوه بر پژوهشگران دانشگاه‌ها، از پژوهشگران و متخصصان صنایع و بخش‌های خدماتی هم تقدیر کرد. در نظر داشته باشید که هرچند فعالیت این دسته از افراد بسیار مهم و شایسته تقدیر است، اما کمتر به آن توجه می‌کنند، علاوه بر این، این افراد نمی‌توانند مشمول جایزه «زنان در علم» شوند زیرا این جایزه حالت دانشگاهی و آکادمیک دارد. کلا در کشور ما از این‌گونه مراسم کم برگزار می‌شود و لازم است در آینده به این موضوعات هم بیشتر توجه کرد. طبقه نخبه کشور ما کسانی هستند که ایران مدرن و ایران امروز ما را ساختند و آن را به سمت جلو هدایت می‌کنند. به باور من به هر نحوی که امکان دارد، باید به آنان دلگرمی داد زیرا نتیجه نهایی همه این فعالیت‌ها، خدمت به کشور است. پس جا دارد که  بررسی کنیم  چه بخش‌هایی مغفول مانده است تا به آن قسمت‌ها بیشتر توجه کنیم.

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگو با دکتر محمد شاهدی
اهمیت مصرف پروتئین
IMAGE گفتگو با دکتر سید محمد بلورچیان
معجزات سیلیکون در عصر جدید
IMAGE گفتگو با دکتر یوسف ثبوتی
به مردم اعتماد کردیم
IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
غربت فیلسوف بودن
IMAGE گفتگو با دکتر غلامرضا اعوانی
فلسفه در چین

جدید ترین تصاویر

سخنرانی آیت الله دکتر سیدمصطفی محقق داماد به مناسبت ایام شهادت امام علی(ع)_4
یکصد و نوزدهمین جلسه مجمع عمومی (96/06/30)_2
اولین جلسه شورای هماهنگی گروه علوم پایه در سال 96_4
اولین جلسه شورای هماهنگی گروه علوم پایه در سال 96_6

پخش فیلم