• سومین مراسم گرامیداشت روز جهانی آینده، یازدهم اسفندماه سال جاری در فرهنگستان علوم برگزار می شود

گزارش مراسم روز جهانی آینده در سال 1393 به شرح زیر آمده است:

برنامه: برگزرای نشست گرامیداشت روز جهانی آینده در دو بخش برنامه ریزی شده بود. بخش اول اختصاص به سخنرانی های ویژه داشت و بخش دوم برگزاری پنل و بررسی وضعیت آینده نگری در ایران بود. جدول زیر برنامه این نشست را نشان می دهد.

بخش اول (9 – 10)

برنامه

شرح / سخنران

افتتاحیه

تلاوت قرآن و پخش سرود ملی

خیر مقدم و اعلام برنامه توسط دبیر جلسه

آقای دکتر گواهی (اعلام اهدای جایزه در ادوار آینده نشست و دعوت از حاضرین برای ارسال فعالیت ها و مطالب به دبیرخانه نشست.)

سخنرانی ریاست محترم فرهنگستان علوم

فلسفه و آینده نگری / آقای دکتر داوری

سخنرانی معاونت محترم علمی و فناوری ریاست جمهوری

آقای دکتر ستاری

پذیرایی (10 تا 10:20 )

بخش دوم (10:20 – 12)

برنامه

سخنران

پیام تبریک مدیر پروژه هزاره سازمان ملل

آقای دکتر گلن (پخش ویدئو)

میز گرد و بحث آزاد پیرامون "آینده نگری در ایران، چالش ها و فرصت ها"

آقایان دکتر گواهی، دکتر بهرامی، دکتر خزائی، دکتر مکنون،  دکتر مردوخی، دکتر منتظر و سرکار خانمها دکتر طباطبایی و دکتر الهیان

جمع بندی و نتیجه گیری

دکتر داوری، دکتر گواهی

پذیرایی ناهار

 

مشروح جلسه:

بخش اول: نشست گرامیداشت روز جهانی آینده در روز 10 اسفند رأس ساعت 9 صبح در مکان سالن شورای فرهنگستان علوم با تلاوت آیاتی از قران مجید و پخش سرود ملی آغاز شد. در ابتدای جلسه آقای دکتر گواهی سرپرست گروه مطالعات آینده­نگری و دبیر همایش با عرض خیر مقدم به حاضرین به تشریح برنامه نشست پرداختند. ایشان  با بیان اینکه این روز با هدف ارتقای فرهنگ آینده نگری در کشور برگزار شده است، این جلسه را سرآغازی برای تشکیل دبیرخانه دائمی برای برگزاری این گرامیداشت برشمردند تا از این طریق بتوان در ادوار آینده با اهدای جوایزی از فعالین حوزه آینده پزوهی تقدیر به عمل آید. ایشان در ادامه از حاضرین برای ارسال فعالیت ها و مطالب به دبیرخانه نشست دعوت به عمل آوردند.

در ادامه مطابق برنامه نوبت به سخنرانان ویژه نشست جناب آقایان دکتر رضا داوری اردکانی ریاست محترم فرهنگستان علوم و دکتر سورنا ستاری معاونت محترم علمی و فناوری ریاست جمهوری رسید. در ابتدا آقای دکتر داوری به ایراد سخنانی درباره فلسفه و آینده نگری پرداختند. در ادامه به برخی از نکات سخنان ایشان اشاره می شود.

آقای دکتر داوری: "ما هم مثل همه کشورها به آینده نگری علمی برای برنامه ریزی نیاز داریم زیرا برنامه ریزی ها بر اساس آینده نگری علمی صورت می گیرد. اما آینده نگری علمی مقدمات و شرایط و زمینه ای دارد که به دل و جان مردمان پیوسته است و نویسندگان و شاعران و فیلسوفان در تمهید و فراهم آوردن آن مشارکت داشته اند.

 

 

 

علم، دو علم است. علمی هست که از جان ها جداست و آن را می آموزیم و حامل اطلاعات آن هستیم اما علمی هست که در جان خانه دارد. علم برای اینکه کارساز و مؤثر باشد باید با وجود آدمی بیامیزد. درست است که علم آینده نگری برای تدوین برنامه لازم است. اما جان هم باید آینده نگر باشد و با زمان پیوند داشته باشد. ما کمتر آینده بین و مآل اندیش هستیم. در واقع وضع آینده را صرفاً از اهل مدرسه نمی توان آموخت بلکه کسانی آینده را می شناسند که فرزند زمان باشند و تقلّبات آن را درک کنند."

ایشان در ادامه بیان داشتند که: "آینده نگری اکنون به صورت یک علم درآمده است. کار این علم چیست و از آن چه حاصل می شود؟ آیا با آموختن این علم می توان آینده را پیش بینی یا طراحی کرد؟ ظاهراً ما مثل همه مردم جهان چنین توقعی از علم آینده نگری داریم و گر نه به آن رو نمی کردیم اما در این جهان مشکلی در همه جا و بخصوص در جهان توسعه نیافته پیش آمده است که شاید بتوان آن را وجهی از گسست اپیستمولوژیک نام نهاد. مشکل عبارت از اینست که در بعضی مواقع علم هست اما به کار نمی آید و وقتی هم که به کار نمی آید نمی پرسند چرا باید علمی را که به کار نیامده است و به کار نمی آید طلب کرد؟

علم را مردمان با طلب خویش می یابند و همین طلب نیاز نشانه کارآمدی علم است. آیا ما طلبی برای آینده نگری داریم؟ مسلماً در حوزه علم و آموزش مطالبی از همه علوم در برنامه تحصیلات قرار می گیرند و کسانی به طلب آنها برمی خیزند و اطلاعاتی به دست می اورند. این نیاز نیاز حقیقی نیست و شاید چون نیاز دیگران است شهرت آن را برای کسانی که ان را به کار نمی برند به نیاز روان شناختی تبدیل کرده باشد. ما وقتی به علم آینده نگری نیاز پیدا می کنیم که در اندیشه آینده باشیم و همواره به کار و بار خود بنگریم و آثار و نتایج و عواقب رفتارها و کارهایمان را بسنجیم و ببینیم که اگر انحرافی از راه مستقیم داشته ایم به راه برگردیم.به نظر می رسد که کمتر فکر کرده ایم که بر کارها و اقدام ها و فکرها و تصمیمات دیروزمان چه آثاری مترتب شده است و به زحمت می توانیم بگوییم کی و کجا به فکر فردا بوده ایم و شاید اگر چرای آن را از ما بپرسند فیلسوفانه پاسخ بدهیم که فردا موهوم است و حتی اوهامی را به جای آن بگذارند."

ایشان در پایان سخنانشان اعلام داشتند : " کار بزرگی که آینده نگران باید بکنند توجه دادن و تذکر به مردمان است. این تذکر راه علم و پژوهش را نیز تا حدی معین می کند، آینده نگری ملازم با پروای آینده و پیشرفت علم دو امر به هم پیوسته اند و یکی بدون دیگری محقق نمی شود. امیدوارم راهی به وحدت یا هماهنگی هر دو داشته باشیم و راه همواره هموارتر شود."

پس از سخنرانی ریاست فرهنگستان علوم، جناب آقای دکتر ستاری، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به بیان سخنانی درباره جایگاه فناوری در اقتصاد کشور و اهمیت آینده نگری در حوزه علم و فناوری پرداختند. در ادامه به برخی از نکات سخنان ایشان اشاره می شود.

آقای دکتر ستاری: جناب آقای دکتر ستاری با انتزاعی داتستن مفهوم گذشته و آینده بیان داشتند :" باید از گذشته به بهانه امروز که روز جهانی آینده است برای آینده عبرت بگیریم". ایشان بیان داشتند "به دلیل وجود فرهنگ نفتی، برداشت صحیحی از علم، فناوری و پژوهش در کشور وجود ندارد. در بخش آموزش و پژوش 99 درصد بودجه، بودجه جاری است در پژوهش فقط ساختمان های شیک و آزمایشگاه های مجهز ساخته شده، در بخش دانشگاهی حدود 4.5 میلیون دانشجو داریم که پس از فارغ التحصیلی به دنبال اشتغال دولتی هستند کسی به فکر کارآفرینی و حل مشکلات واقعی نیست و  متأسفانه در کشور تلقی از توسعه چه علمی، چه فناوری و غیره تلقی فیزیکی و سخت افزاری می باشد.

 

 

از انجایی که پول نفت وجود داشته و نگاه و فرهنگ نفتی مسلط بوده به عنوان مثال زمانی که نیازمند کارخانه بودیم، کارخانه خریده ایم، قرار نبوده کارخانه ساز شویم قرار بوده کارخانه داشته باشیم بنابراین ما کارخانه سیمان و فولاد و پالایشگاه خریده ایم. پس نه تنها کارخانه ساز نشده ایم بلکه محیط زیست خودمان را نیز در معرض نابودی قرار داده ایم.

متأسفانه به نظر می رسد ما در کشور بیشتر دوست داریم پارو بزنیم تا سکان داری کنیم. پارو زدن در جهات مختلف ما را به جایی نخواهد رساند بلکه با سکان داری مناسب می توان پاروها را همجهت کرد و در مسیر پیشرفت قرار گرفت. به نظر می رسد وظیفه معاونت علمی و فناوری نیز همین مسئله سکان داری باشد. این معاونت با بودجه ای در حدود 3 درصد در بخش جاری کمترین هزینه را در بخش امور جاری می کند بنابراین می تواند به هدایت امور بپردازد. نمونه این بحث را در فناوری نانو مشاهده می کنید. که این معاونت با اینکه بودجه لازم برای پیشبرد تحقیقات در زمینه نانو را در اختیار داشت ولی به فکر تقویت نهادهای فعال در این زمینه بود.

نمونه های موفق علمی و پژوهشی در کشور بیشتر مربوط به بخش هایی می شود که در آن بخش ها کشور به دنبال تجاری سازی نبوده است. به عنوان نمونه در بحث دفاعی و موشکی ما پیشرفت های بسیاری داشته ایم و یا در بخش هسته ای و غیره در همه این بخش ها ما به دنبال تجاری سازی فناروری هایمان نبوده ایم. بنابراین اکنون و برای آینده باید به دنبال مکانیزم هایی باشیم فناوری را وارد بازار کنیم و مشکلات واقعی مردم را از این طریق حل و فصل کنیم."

پس از پایان سخنان آقای دکتر ستاری تفاهم نامه همکاری مابین فرهنگستان علوم و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به امضاء رسید.

 

  

بخش دوم : بخش دوم نشست با پخش پیام آقای دکتر گلن مدیر پروژه جهانی هزاره درباره روز جهانی آینده آغاز شد. در این پیام که به صورت ویدئویی پخش شد آقای دکتر گلن با تبریک روز جهانی آینده و ابراز خوشحالی از برگزاری گرامیداشت این روز در کشور ایران به صحبت درباره عصر جدید فناوری های آگاه پرداختند. ایشان بیان داشتند .

 

دکتر بهرامی:

" آینده پژوهی به ما یاد داده است که اهداف همواره در حال تغییر هستند. به عبارت دیگر آینده پژوهی به ما کمک می کند تا همواره هدف داشته باشیم ولی هدف از جنس رسیدن نیست از جنس هدایت  جهت دادن است در نتیجه در اهداف باید به طور منظم بازنگری شود و در هر لحظه بدانیم کجا می خواهیم برویم."

 

 

ایشان با انتقاد از  فضای آینده پژوهی در کشور بیان داشتند : " امیدوارم با درایتی که در فرهنگستان علوم وجود دارد، در فضای آینده پژوهی کشور نظمی ایجاد شود. در حال حاضر نقش فعالین این حوزه شفاف نمی باشد، پژوهشکدها، دانشگاها، انجمن ها، فرهنگستان ها، شرکت های خصوصی همه تقریبا یک کار می کنند. اکنون به فلان مؤسسه خصوصی که در حال اهدای جایزه آینده پژوهی است، ایراد گرفته می شود در حالی که واقعا معلوم نیست این کار وظیفه کیست! آیین نامه ای وجود ندارد. این فضا نیازمند سازماندهی و نظم دهی می باشد. به نظر بنده باید جایگاه هر کسی مشخص شود و شفاف شود که قرار بر این نیست که همه با هم رقابت کنند. قرار است همه دست در دست هم داده باشند و بتواند در یک جهت سازنده و مثبت حرکت کنند."

 

دکتر منتظر:

با توجه به حوزه کاری و تخصص آقای دکتر منتظر ایشان سخنان خود را درباره آینده آموزش عالی مطرح کردند. ایشان در ابتدای سخنانشان به توسعه کمی چشمگیری که بعد از انقلاب اسلامی در کشور در عرصه آموزش عالی به وجود آمده اشاره کردند. ایشان با بیان اینکه " مشکلات پیش روی کشور نشان می دهد که این گسترش متناسب با نیازهای واقعی کشور نبوده و دانشگاه های ما نتوانسته­اند هسته تدبیر جامعه باشند. دانشگاه در حال حاضر نهادی است که یک سری مدرک تولید کرده و در اختیار افراد قرار می دهد. در حالی که نیروی تربیت شده کیفیت لازم را نداشته و ایران جزء یکی از گرانترین کشورها در حوزه منابع انسانی در جهان می باشد. دانشگاه ها اصالتا وظیفه تربیت منابع انسانی را دارند اما باید در نظر داشت این نیروی انسانی در یک زنجیره قرار دارد و قبل و بعد از دانشگاه هم مهم است و تربیت نیرو انسانی نیاز به آینده نگری دارد.

 

 

امروز در فضای آموزش عالی کشور مطرح است که ما نیازمند دانشگاه های نسل سوم هستیم. نسل اول مربوط است به دانشگاه­هایی که به تربیت منابع انسانی و آموزش می­پردازند، نسل دوم مربوط به پژوهش و نسل سوم دانشگاه کارآفرین می باشد. از یک منظر منطقی به نظر می رسد که ما به دنبال کارآفرینی برویم اما وقتی به  مأموریت دانشگاهی مانند هاروارد توجه می کنیم می بینیم که این دانشگاه خود را نسل اولی دانسته و مأموریت خود را در 20 سال آینده به تربیت مدیران برای قاره آفریقا اختصاص داده است و این نشان از دیدی کاملا متفاوت است. بنابراین بیش از آنکه ما نیاز به این داشته باشیم که به دنبال شعارهای جهانی برویم نیازمند نگاهی جامع و آینده نگر داریم که عناصر آموزش عالی را سامان دهد."

 

آقای دکتر خزایی:

"برای آینده پژوهشی بسترها و زمینه هایی وجود دارد که یکی از آنها فرهنگ نقد و نقادی است. ما باید بتوانیم خودمان و دیگران را نقدی بی رحمانه کنیم. از فال و تعارف و تکلفات کم کنیم تا بتوانیم از طریق نقد و نقادی و پرسش گری بویژه آنچه امروز در ادبیات سیاسی به آن مطالبه می گویند، مطالبه و پرسش گری را در مورد آینده انجام دهیم.

در واقع این نقد را نیز باید از خود شروع کنیم. به عنوان نمونه درباره واژه آینده پژوهی، اینکه آینده پژوهی است، آینده نگاری است، مطالعات آینده است و یا غیره است، هنوز در همین مورد کوچک به وحدت کلمه نرسیده ایم. "

 

ایشان در ادامه با تأکید بر لزوم گسترش فرهنگ آینده نگری بیان داشتند :  " آینده پژوهی بایستی در بطن جامعه گسترش پیدا کند و از سنین پایین به کودکان آموزش داده شود. در واقع ما نه فقط آینده پژوه بلکه باید آینده اندیش داشته باشیم. آینده پژوهی باید به یک قابلیت فردی و ظرفیت اجتماعی تبدیل شود. باید مردم را به مشارکت بطلبیم و مردم حس کنند که در خلق آینده سهیم هستند. در این رهگذر به نظر می رسد ما در جامعه مان نیازمند نوعی از تفکر علمی و خلاق[1] هستیم. باید ادبیات آرمان شهری و ویران شهری بیشتر رواج یابد تا توجه مردم به آینده جلب شود."

 

خانم دکتر طباطبایی

سرکار خانم دکتر طباطبایی با توجه به تخصصشان در زمینه اقتصاد سخنانشان را بیشتر در حوزه آینده اقتصاد بیان داشتند زیرا طبق سخنان ایشان " آینده پژوهی در حوزه اقتصاد در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است " . ایشان بیان داشتند "حدود یک سال پیش وقتی در یک جلسه­ای عنوان شد که قیمت نفت روبه پایین خواهد رفت این نظریه با مخالفت شدید افراد مواجه شد و حتی بعضی­ها پرخاش کردند و گفتند این صحبت­ها شبیه به صنف­های ضد انقلاب است و نفت به هیچ عنوان قیمتش پایین نخواهد آمد!! ولی امروزه شاهد سقوط قیمت نفت هستیم. امروزه جهان بیش از پیش به هم گره خورده و  بیش از این هم به هم گروه خواهد خورد، و این امر باعث می شود تا وقایع اقتصادی جهانی به کشورها سرایت خواهد کرد."

ایشان در ادامه سخنانشان به مهمترین روندهای اقتصادی حاکم بر اقتصادی جهانی اشاره کردند و بیان داشتند "اگر بخواهیم دو عامل اصلی را در توسعه آینده کشورها ملاک قرار دهیم بهره­وری و آموزش است یعنی سرمایه انسانی و بهره­وری، بدون اینها امیدی  برای کشورها متصور نیست."

 

 

ایشان در انتهای سخنانشان با اشاره به اهمیت کیفیت آموزش نیروی انسانی، عنوان داشتند کیفیت نیروی انسانی در علوم مانند آینده اهمیت دوچندانی دارد و دانشجویان دکتری رشته آینده پژوهی باید توجه داشته باشند که: " این رشته مثل رشته­های دیگر نیست. وقتی دکترای اقتصاد می­گیرید، دکترای زبان و ادبیات فارسی می­گیرید مسلط می باشید، به ولی آینده پژوهی متفاوت است. شما عزیزان فکر نکنید که با گرفتن دکترای آینده­نگری ، توان آینده­پژوهی خواهید داشت باید سال­های سال در کنار افراد با تجربه بنشینید، برای اینکه تمام آینده­پژوه­های مهم دنیا باید صاحب دانش عمیق و باید صاحب تجربه فراوان و باید انسان های چند بعدی باشند که از یک سنینی به بعد می­توانند به این مواهب دست یابند."

آقای دکتر مردوخی

آقای دکتر مردوخی با تبریک روز جهانی آینده ابراز امیدواری کردند تا برگزاری چنین بزرگداشت هایی باعث شود که در کشور بحث آینده نگری جدی گرفته شود. ایشان با ارائه تمثیلی بیان داشتند در صورت عکس برداری هوایی از سرزمین ایران متوجه آشفتگی تصویر کلان این مرز و بوم خواهیم شد. ایشان با اشاره به مشکلات مختلف اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی که امروزه در کشور با آن مواجه هستیم و با بیان اینکه این مشکلات در گذشته یا نبودند یا بدین شدت نبودند، به تأکید بر اهمیت آیند هنگری پرداختند و شرایط فعلی را نتیجه عدم آینده نگری مناسب در گذشته دانستند.

 

 

 

ایشان جایگاه واقعی آینده نگری را در نظام تدبیر کشور دانستند و بیان کردند " نظام تدبیر مجموعه ای از قوانین و مقررات ، آیین نامه ها و بخش نامه هاست، مجموعه روابط قوای سه گانه، روابط بین بخش های مختلف، وزارت خانه های مختلف، کارخانه های  مختلف، رابطه بین دولت و مردم، رابطه بین دولت و NGO و رابطه بین مرکز و استان هاست." ایشان بیان داشتند نظام تدبیر ما نیازمند اصلاح خود می باشد و برای این کار باید آینده نگری صورت پذیرد در غیر اینصورت "ما برای سال 94 با نگرانی های جدی مواجه هستیم چه برسد به سال 99 که انتهای برنامه ششم می باشد."

 

 آقای دکتر مکنون

آقای دکتر مکنون با توجه به تخصص در حوزه آب و محیط زیست سخنان خود را با ارائه مثالهایی در این زمینه آغاز کردند. ایشان بیان داشتند " سه نمونه از کارهای عظیم عمرانی ما در زمینه مدیریت منابع آبی عبارت بوده است از سد گتوند، کارون چهار و سد سیمره. در گتوند که پس از آب گیری متوجه شور شدن آب این سد شده ایم. محسابات نشان می دهد که در حدود 120 میلیون تن نمک در این سد وجود دارد، رقمی نزدیک به 3600 میلیارد تومان هزینه ساخت این سد شده است. اکنون پیشنهاد می شود که با هزینه کرد رقمی نزدیک به 1000 میلیارد تومان دیگر آب این سد را به خلیج فارس انتفال بدهیم. این درحالی است که شور شدن خلیج فارس دومین بحران منطقه محسوب می شود.

 

 

 

در سایر سدها نیز نیازمند هزینه های هنگفتی برای ترمیم یا اصلاح مورد نیاز است. سوال مهم این است که چه کسی و با چه مکانیزمی چنین تصمیماتی در کشور ما گرفته می شود؟ آیا شوری سد گتوند مشخص نبود؟ کهمندس نداشتیم؟ تصمیم گیر نداشتیم؟ این در حالی است که در مطالعات پیش از انقلاب و مطالعات دارسی کاملا مشخص بوده که این منطقه نمک دارد!! مشکل کار کجاست؟؟ به نظر بنده هم همانطوری که جناب آقای دکتر مردوخی عرض کردند ما مشکل نظام تدبیر و ساختار تصمیم سازی و تصمی گیری داریم. به نظر من موقع آن رسیده است که شهامت داشته باشیم و به اشتباهاتمان اعتراف کنیم. باید مکانیزم تصمیم گیری شفاف شود. دولت از دخالت های بیجا دست بردارد و مشارکت مردمی را تقویت کند." ایشان در انتهای صحبت های با اشاره به اینکه توجه به آینده حداقل برای جلوگیری رخداد چنین اشتباهاتی بسیار ضروری بیان داشتند که " ما باید وضع فعلی را آسیب شناسی با نگاه به آینده انجام دهیم و سعی کنیم بر این اساس نظام تدبیر یا حکمرانی خود را اصلاح کنم"

خانم دکتر الهیان

سرکار خانم دکتر الهیان قائم مقام گروه آینده نگری، نظریه پردازی و رصد کلان فرهنگستان علوم پزشکی، سخنان خود را بیشتر به بحث آینده نگری در نظام سلامت اختصاص دادند. ایشان با تأکید بر لزوم گسترش فرهنگ آینده نگری در بین مسئولان نظام سلامت ابراز امیدواری کردند که آینده پژوهی در بین مردم نیز رواج بیشتری یابد. ایشان با بیان پیچیدگی ها و وجوه چندگانه نظام سلامت بر لزوم هه جانبه نگری و آینده نگری در حوزه سلامت تأکید کردند. تحلیل لایه ها، علل و ریشه ها و تحلیل فرهنگی اجتماعی از جمله کاربردهای آینده پژوهی است که در نظام سلامت نیز باید بدان توجه بیشتری صورت گرفته و از این طریق تصمیمات ما اصلاح شود.

 

 

IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
انکار ایران، انکار وجود خویش است
IMAGE گفتگو با دکتر مهدی گلشنی
ارزیابی کارنامه علمی فرهنگستانها
IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
نسبت فلسفه و سیاست
IMAGE گفتگو با دکتر حسن تاج بخش
وین جهد می کند که بگیرد غریق را
IMAGE گفتگو با دکتر حسن ظهور
مهندسی زیر ذره بین اخلاق
IMAGE گفتگو با دکتر مهدی بهزاد
دنیای عجیب خط و نقطه ها