فناوری‌های کوانتومی به عنوان یکی از حوزه‌های تحول‌آفرین قرن بیست‌ و یکم، نه تنها در محاسبات، ارتباطات و حسگری انقلابی شگرف ایجاد می‌کنند، بلکه پیامدهای راهبردی عمیقی برای امنیت ملی، رقابت‌پذیری اقتصادی و سیاست‌گذاری علمی کشورها دارند. در این میان، فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران به عنوان مرجع علمی کشور، در هدایت و راهبری سیاست‌گذاری ملی در این حوزه نقش مهمی دارد. با بررسی تجربیات آکادمی‌ها و فرهنگستان‌های علوم کشورهای مختلف و تحلیل راهبردهای موفق کشورهای پیشرو در توسعه فناوری‌های کوانتومی، شش راهبرد کلیدی برای فرهنگستان علوم ایران در سیاست‌گذاری فناوری‌های کوانتومی ارائه می‌گردد. این راهبردها بر اساس تجربیات عملی مؤسسات بین‌المللی و نیازهای خاص جامعه علمی و اقتصادی ایران طراحی شده‌اند.

نخستین راهبرد فرهنگستان علوم، طراحی و پیشنهاد سیاست‌های حمایتی جامع برای تشویق نوآوری، سرمایه‌گذاری علمی و توسعه فناوری‌های کوانتومی است. آکادمی علوم سوئیس از طریق ابتکار کوانتومی سوئیس (Swiss Quantum Initiative) با بودجه ۸۲.۱ میلیون فرانک سوئیس، الگوی موفقی از مدیریت فراخوان‌های رقابتی، توسعه زیرساخت‌های تحقیقاتی و تسهیل همکاری‌های صنعت-دانشگاه ارائه داده است. فرهنگستان علوم ایران می‌تواند با همکاری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، سازمان برنامه و بودجه، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، و صندوق نوآوری و شکوفایی، چارچوب حمایتی مشابهی برای تحقیقات کوانتومی کشور توسعه دهد. این چارچوب شامل شناسایی اولویت‌های پژوهشی ملی، تسهیل تشکیل کنسرسیوم‌های صنعتی-دانشگاهی، و ارائه مدل‌های نوآورانه تأمین مالی مبتنی بر شراکت نهادهای مختلف برای انجام پروژه‌های بلندمدت کوانتومی است.

دومین راهبرد بر تقویت و مدیریت زنجیره تأمین ملی و بین‌المللی حوزه‌های علمی و فناورانه متمرکز است. کمیسیون کوانتومی سوئیس که مسئولیت هماهنگی ملی توسعه زیرساخت‌ها و پلت‌فرم‌های انتقال دانش و فناوری را برعهده دارد، نمونه‌ای از این رویکرد است. اتحادیه اروپا با ایجاد شش خط تولید آزمایشی کوانتوم تحت چارچوب Chips Joint Undertaking و چین با تمرکز تحقیقات کوانتوم در دانشگاه علم و فناوری چین (USTC) و توسعه "خیابان کوانتوم" (Quantum Avenue) در منطقه توسعه فناوری بالای هفِی (Hefei National High-tech Industry Development Zone)، نشان داده‌اند که هماهنگی ملی و تمرکز منابع در خوشه‌های علمی-صنعتی می‌تواند زنجیره تأمین را به طور مؤثری تقویت کند. فرهنگستان علوم می¬تواند با همکاری دانشگاه¬ها، پارک‌های علم و فناوری، مناطق ویژه اقتصادی و شرکت‌های دانش‌بنیان، نقشه راه جامعی برای بومی سازی و کاهش وابستگی‌های حیاتی و توسعه تولید داخلی اجزای کلیدی فناوری‌های کوانتومی تدوین ‌کند.

فرهنگستان علوم ایران در توسعه کاربردهای فناوری کوانتومی، نقش راهبردی در سیاست‌گذاری، ارزیابی، اولویت‌بندی و ترسیم نقشه راه علم و فناوری کشور ایفا می‌کند. این نهاد با ایجاد کمیته‌های تخصصی میان‌رشته‌ای، مأموریت بررسی فرصت‌ها و چالش‌های فناوری‌های نوین همچون رایانش کوانتومی، حسگرهای کوانتومی، شبیه‌سازی‌های پیشرفته، ارتباطات امن و تصویربرداری پزشکی دقیق را بر عهده می‌گیرد. بخش مهم دیگر، ارائه مشاوره و توصیه‌های سیاستی برای بهره‌برداری ایمن، هدفمند و اثربخش از کاربردهای کوانتومی در زندگی شهروندان، صنعت، سلامت، محیط‌زیست و مدیریت داده‌های ملی است. پایش تحولات جهانی و تحلیل تاثیرات کاربردهای کلیدی مانند محاسبات کوانتومی و شبکه‌های ارتباطی پیشرفته در ارتقاء امنیت و کیفیت خدمات از جمله مأموریت‌های مکمل فرهنگستان در این حوزه به شمار می‌رود.

در مدل‌های بین‌المللی، آکادمی ملی علوم آمریکا با برگزاری کارگاه‌های بین‌رشته‌ای درباره کاربردهای زیستی حسگری و تصویربرداری کوانتومی، طیف کاربردهای این فناوری را گسترش داده است. انجمن سلطنتی انگلستان نیز نشست‌های تخصصی درباره آینده محاسبات و سنجش کوانتومی برگزار می‌کند تا نقش علوم پایه و فناوری را در توسعه کاربردهای صنعتی، پزشکی و زیست‌محیطی روشن سازد. از مهم‌ترین عرصه‌های کاربردی، کامپیوتر کوانتومی جایگاهی ویژه دارد. این فناوری با استفاده از ویژگی‌هایی مانند برهم‌نهی و درهم‌تنیدگی، قادر است مسائلی که حل آن‌ها با پیشرفته‌ترین ابررایانه‌های کلاسیک سال‌ها طول می‌کشد را در مدت کوتاه انجام دهد. از جمله کاربردهای کلیدی کامپیوتر کوانتومی می‌توان به شبیه‌سازی ساختار و رفتار مولکول‌ها برای کشف داروهای جدید، بهینه‌سازی فرایندهای صنعتی و لجستیکی، حل مسائل بزرگ ریاضی و رمزنگاری، ارتقا امنیت داده‌های ملی و پیش‌بینی مدل‌های آب‌وهوایی اشاره کرد. نقش فرهنگستان در این حوزه، حمایت از شناسایی کاربردهای ملی اولویت‌دار، ترویج همکاری صنعت و دانشگاه، جذب سرمایه و تدوین مقررات علمی و اخلاقی برای استفاده مسئولانه و مطمئن از رایانش کوانتومی خواهد بود.

فرهنگستان علوم ایران نقش حیاتی در سیاست‌گذاری و هدایت تربیت نیروی انسانی حوزه‌های نوآورانه‌ای همچون فناوری کوانتومی و هوش مصنوعی ایفا می‌کند. این نهاد، می تواند با تحلیل نیازهای کشور و آینده‌پژوهی فناوری، برنامه‌هایی برای آموزش متخصصان میان‌رشته‌ای و توسعه مهارت‌های نوین را طرح‌ریزی و اجرا نماید. نقش فرهنگستان در هماهنگی بین دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، تدوین استانداردهای آموزشی، ایجاد بستر پژوهش ترکیبی و ارائه مشاوره برای تجهیز نسل آینده به دانش و قابلیت‌های فناوری روز برجسته است. گسترش آموزش‌های ویژه در حوزه‌های ترکیبی کوانتومی-هوش مصنوعی و حمایت از پروژه‌های علمی بین‌رشته‌ای با هدف پاسخ به تقاضای روزافزون بخش‌های صنعت، سلامت، امنیت و خدمات عمومی، از فعالیت‌های کلیدی فرهنگستان محسوب می‌شود. در سطح بین‌المللی، دانشگاه واترلو کانادا با راه‌اندازی موسسه محاسبات کوانتومی (Institute for Quantum Computing) و تدوین برنامه‌های جامع پژوهش و آموزش، الگوی موفقی از تربیت متخصصان کوانتومی ارائه می‌دهد. همچنین دانشگاه توکیو با همکاری IBM-UTokyo، دوره‌های تخصصی کوانتومی را برای هزاران دانشجو اجرا کرده و ژاپن، کره جنوبی و آمریکا را به مراکز تربیت نیروی کار در این زمینه بدل ساخته‌اند. آکادمی QuTech هلند نیز با ایجاد آکادمی مهارت‌های کوانتومی و ارائه دوره‌های تخصصی و میان‌رشته‌ای، نیازهای رو به رشد صنعت و پژوهش را پوشش می‌دهد. اقدامات کشور سوئیس در زمینه توسعه شیوه¬های جذاب و ارزیابی نظام‌مند آموزشی و پژوهشی، نمونه‌ای از تعامل مؤثر با ذینفعان ملی و پاسخ به تقاضای بالای این حوزه است. الگو گرفتن از این نمونه‌ها، مسیر فرهنگستان علوم ایران را برای ایجاد "آکادمی مهارت‌های کوانتومی ایران" و تربیت متخصصان برجسته و کارآمد در سطح ملی و بین‌المللی هموار می‌کند.

به منظور ایجاد انگیزه، افزایش آگاهی عمومی و جذابیت فناوری¬های کوانتومی، توسعه مهارت‌های عملی و تسریع در شناسایی و پرورش استعدادهای برتر، فرهنگستان علوم می‌تواند با همکاری وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، "المپیاد ملی فناوری کوانتومی" را در دو سطح دانش‌آموزی (دبیرستان) و دانشجویی طراحی و اجرا کند. این المپیاد می‌تواند به صورت سالانه برگزار شود و شامل مراحل استانی، کشوری و تیم ملی باشد.

پنجمین راهبرد شامل تدوین چارچوب‌های حکمرانی علمی و اخلاقی برای فناوری‌های جدید و ارائه رهنمود برای قانون‌گذاری متوازن بین ریسک و نوآوری است. استراتژی اروپا برای کوانتوم با تمرکز بر نقشه راه استانداردهای کوانتومی تا ۲۰۲۶ و استفاده از تدارکات عمومی برای تحریک تقاضا، و برنامه و راهبرد جامع و هماهنگ در سطح کل کشور آمریکا برای توسعه فناوری‌های کوانتومی با رویکرد هماهنگ و برنامه ریزی شده همه نهادهای مهم دولتی و غیر دولتی و تأکید بر امنیت ملی و رقابت‌پذیری اقتصادی، نمونه‌هایی از حکمرانی متعادل هستند. انجمن سلطنتی انگلستان نیز از طریق برنامه ملی فناوری‌های کوانتوم که از ۲۰۱۴ همکاری بین صنعت، دانشگاه و دولت را هدایت می‌کند، مدل موفقی از حکمرانی مشارکتی ارائه داده است. فرهنگستان علوم نیز می‌تواند با تشکیل کارگروهی با همکاری قوه قضائیه و مجلس شورای اسلامی جهت تدوین دستورالعمل‌های استفاده مسئولانه از فناوری کوانتومی در چارچوب حکمرانی کشور برای فناوری‌های کوانتومی که هم‌زمان حقوق شهروندی، امنیت ملی و نوآوری را تضمین کند، اقدام نماید.

آخرین راهبرد بر ترویج همکاری و مشارکت بین‌المللی علمی و فناورانه و توسعه نقش ایران در تولید دانش مرجع جهانی تأکید دارد. موسسه کوانتوم باز (Open Quantum Institute) در CERN که دسترسی جهانی و فراگیر به محاسبات کوانتومی را ترویج می‌کند ، شبکه کوانتوم بدون مرز با آکادمی آینده کوانتوم ۲۰۲۵، و همکاری‌های دوجانبه آمریکا با ۱۲ کشور در حوزه کوانتوم، اهمیت همکاری بین‌المللی را نشان می‌دهند. فرانسه نیز از طریق مراکز تعالی IBM Q در مونپلیه و مشارکت در پروژه‌های اروپایی نقش فعالی در شبکه‌های جهانی ایفا می‌کند. فرهنگستان علوم  نیز می‌تواند با عضویت فعال در سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO) و کمیسیون بین‌المللی الکتروتکنیک (IEC) برای فناوری‌های کوانتوم، مشارکت در پروژه‌های تحقیقاتی مشترک اتحادیه اروپا، و توسعه روابط علمی راهبردی با آکادمی‌های کشورهای همسایه و قدرت‌های علمی جهان، جایگاه ایران را در نقشه جهانی دانش کوانتومی ارتقا داده و به تحقق دیپلماسی علمی مؤثر برای کشور کمک کند.

• ﺗﺪوﯾﻦ سرفصلهای آﻣﻮزﺷﯽ ﺑﺮای دوره اﺑﺘﺪاﺋﯽ و ﻣﺘﻮﺳﻄﻪ در زﻣﯿﻨﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﯽ قابل اعتماد ﺑﺮای ﭘﺮورش ﺗﻔﮑﺮ ﺧﻼﻗﺎﻧﻪ، ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﺑﻨﯿﺎدی دروس ﻣﺨﺘﻠﻒ (در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﻔﻆ ﮐﺮدن و ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺳﭙﺮدن)، و ﮐﺴﺐ ﻣﻬﺎرت ﺑﺮای ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ، در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﻮﺳﻂ داﻧﺶآﻣﻮزان.

• ﺗﺪوﯾﻦ راﻫﮑﺎرﻫﺎی ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻋﻤﻠﯽ ﺑﺮای اﺳﺘﻔﺎده از ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﯽ قابل اعتماد در آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﺑﺎ ﻫﺪف ﺟﺒﺮان ﮐﺎﺳﺘﯽﻫﺎی ﺳﯿﺴﺘﻢ آﻣﻮزﺷﯽ ﻣﻮﺟﻮد در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ، اﯾﺠﺎد و ارﺗﻘﺎء ﺗﻔﮑﺮ ﺧﻼﻗﺎﻧﻪ و ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ ﺑﻨﯿﺎدی.

• تبیین نقش پردازش کوانتومی در توسعه هوش مصنوعی.

• ﺗﺪوﯾﻦ ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﭘﮋوﻫﺸﯽ داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺒﯿﯿﻦ ﭼﻨﺪ زﻣﯿﻨﻪ محدود اوﻟﻮﯾﺖدار ﺑﺮای ﺷﮑﻮﻓﺎﺋﯽ و ﺑﺎﻟﻨﺪﮔﯽ ﮐﺸﻮر، ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮدن ﺳﯿﺎﺳﺖﻫﺎ، راﻫﺒﺮدﻫﺎ، ﻣﻨﺎﺑﻊ، و اﻣﮑﺎﻧﺎت ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺑﺮای اﺟﺮای آن، به منظور دست یابی به لایه های نوآورانه و عمیق هوش مصنوعی.

• ﺗﺪوﯾﻦ ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ واﻗﻊﺑﯿﻨﺎﻧﻪ ﺑﺮای ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻣﻠﯽ ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﯽ ﺷﺎﻣﻞ اﻫﺪاف دﺳﺖﯾﺎﻓﺘﻨﯽ در اﻓﻖﻫﺎی ﮐﻮﺗﺎه ﻣﺪت، ﻣﯿﺎن ﻣﺪت، و ﺑﻠﻨﺪ ﻣﺪت. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ، ﺗﺒﯿﯿﻦ ﺳﯿﺎﺳﺖﻫﺎ، راﻫﺒﺮدﻫﺎ، ﻣﻨﺎﺑﻊ، و اﻣﮑﺎﻧﺎت ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺑﺮای اﺟﺮای آن، با در نظر گرفتن اسناد بالا دستی موجود.

• ﺗﺒﯿﯿﻦ راﻫﮑﺎرﻫﺎی ﻣﻨﺎﺳﺐ به منظور ﺗﺸﻮﯾﻖ و اﯾﺠﺎد اﻧﮕﯿﺰه ﺑﺮای اﻧﺠﺎم ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎی ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز و ﺳﻮدﻣﻨﺪ در زﻣﯿﻨﻪ ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﯽ قابل اطمینان در بخش خصوصی و بخش دولتی.

• ﺗﺒﯿﯿﻦ راﻫﮑﺎرﻫﺎ و دیپلماسی ﻣﻨﺎﺳﺐ به منظور توسعه فعالیت های مشترک بین المللی با مراکز تحقیقاتی و فرهنگستان‌های معتبر بین المللی در زمینه هوش مصنوعی قابل اطمینان، با تاکید بر توسعه قعالیت های مشترک با سازمان کشورهای اسلامی (OIC) بر اساس سند توسعه هوش مصنوعی مصوب ان سازمان (مورخ 1404/۰۲/29).