پیامدهای همزمانی سوپر ال‌نینو ۲۰۲۶ و تنش‌های نظامی بر اقتصاد، آب و کشاورزی ایران

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر مهدی زارع، عضو وابسته شاخه زمین‌شناسی فرهنگستان علوم در ابتدای این یادداشت نوشت: «هم‌زمانی یک دوره تنش منطقه‌ای با چرخه احتمالی سوپر ال‌نینو ۲۰۲۶ می‌تواند تا اواخر این سال و اوایل ۲۰۲۷ اثرهای عمیق اما نامتوازنی بر اقتصاد، منابع آب و کشاورزی ایران بر جای بگذارد. با این حال، در دل این شرایط پیچیده، فرصت‌هایی نیز برای بهبود مدیریت منابع، افزایش تاب‌آوری و بازتنظیم بخشی از ظرفیت‌های طبیعی و زیرساختی کشور وجود دارد.»

زارع با اشاره به اثرات اقلیمی این پدیده افزود: «ال‌نینو با تغییر الگوهای جوی، معمولاً مسیر رطوبت زمستانی را در خاورمیانه دگرگون می‌کند. در صورت وقوع یک سوپر ال‌نینو، احتمال افزایش بارش‌های شدید و غیرفصلی در بخش‌هایی از زاگرس، البرز، سواحل خلیج فارس و نواحی مرکزی کشور وجود دارد. هرچند این بارش‌ها ممکن است نامنظم و سیلابی باشند، اما در صورت آمادگی مناسب، می‌توانند فرصتی مهم برای تقویت ذخایر آب سطحی، بهبود ورودی سدها و کاهش موقت فشار بر سامانه‌های تأمین آب شهری فراهم آورند.»

وی ادامه داد: «از مهم‌ترین جنبه‌های مثبت این چرخه، امکان افزایش آبدهی سدها و تقویت ذخایر برفی ارتفاعات است. برف انباشته در مناطق مرتفع می‌تواند تا بهار و اوایل تابستان ذوب شود و جریان‌های سطحی نسبتاً پایدارتری ایجاد کند. این وضعیت برای کلان‌شهرهایی که با تنش آبی روبه‌رو هستند، یک فرصت مدیریتی مهم به شمار می‌آید. همچنین تالاب‌ها و دریاچه‌های درون‌ریز، در صورت دریافت رواناب کافی، ممکن است به‌طور موقت بخشی از کارکرد زیست‌محیطی خود را بازیابند و از شدت گردوغبار و شوری بکاهند.»

به گفته این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، «در بخش کشاورزی نیز یک زمستان و بهار پربارش می‌تواند برای اراضی دیم بسیار ارزشمند باشد. افزایش عملکرد محصولاتی مانند گندم و جو، به‌ویژه در استان‌های مستعد، می‌تواند بخشی از فشار بازار داخلی غذا را کاهش دهد و وابستگی به واردات را تا حدی کم کند. بهبود پوشش گیاهی در مراتع نیز از دیگر پیامدهای مثبت احتمالی است که می‌تواند هزینه تأمین علوفه را برای دامداران و جوامع عشایری کاهش دهد.»

وی همچنین تأکید کرد: «علاوه بر این، کاهش گردوغبار در برخی نواحی خشک، در صورت تداوم رطوبت سطحی، می‌تواند به بهبود کیفیت هوا و کاهش بخشی از بار بیماری‌های تنفسی کمک کند.»

زارع در ادامه با اشاره به مخاطرات احتمالی اظهار داشت: «با وجود این فرصت‌ها، بهره‌برداری از منافع احتمالی سوپر ال‌نینو تنها در صورتی ممکن است که مدیریت منابع آب، کشاورزی و انرژی به‌صورت پیش‌نگر و هماهنگ عمل کند. بارش‌های شدید، اگر بدون آمادگی زیرساختی رخ دهند، می‌توانند به سیلاب، فرسایش خاک، رسوب‌گذاری در سدها و آسیب به زیرساخت‌های شهری و روستایی منجر شوند.»

وی افزود: «همچنین این بارش‌ها لزوماً به معنای جبران کسری آب‌های زیرزمینی نیستند، زیرا خاک‌های فشرده‌شده ناشی از خشکسالی‌های طولانی، توان جذب محدودی دارند. مخازن سدها ممکن است شاهد افزایش سریع و موقت سطح آب باشند، ولی این سیل‌های کوتاه‌مدت کمک چندانی به جبران کسری‌های آب‌های زیرزمینی نمی‌کنند. استخراج بیش از حد از سفره‌های آب زیرزمینی در دشت‌های کشور مانند تهران و البرز همچنان حل‌نشده باقی خواهد ماند، چراکه سیلاب‌ها عمدتاً قبل از تغذیه لایه‌های ژرف زمین‌شناختی، جاری می‌شوند.»

وی خاطرنشان کرد: «تنش اکولوژیکی بر تالاب‌ها مانند دریاچه ارومیه و تالاب‌های محلی با وجود احتمال بارش‌های فصلی در سوپر ال‌نینو تشدید می‌شود. ناهنجاری دمای مورد انتظار با یک سوپر ال‌نینو نرخ تبخیر و تعرق را افزایش خواهد داد.»

زارع در بخش دیگری از یادداشت خود به پیامدهای اقتصادی اشاره کرد و نوشت: «همزمانی شوک‌های تشدید شده زنجیره تأمین و تورم ناشی از جنگ با وقوع سوپر ال‌نینو بسیار مخاطره‌آمیز است. این پدیده به بازار منطقه‌ای آسیب می‌زند که پیشاپیش به آسیب‌پذیری‌های زنجیره تأمین بسیار حساس است، بنابراین فشار تورمی را بیشتر می‌کند.»

وی افزود: «سوپر ال‌نینو باعث خشکسالی‌های شدید در جنوب و جنوب شرقی آسیا و استرالیا می‌شود و به شدت به محصولات اساسی مانند برنج، شکر و غلات آسیب می‌رساند. از آنجایی که صادرکنندگان عمده برای محافظت از بازارهای داخلی خود صادرات را محدود می‌کنند، قیمت جهانی کالاها افزایش می‌یابد.»

به گفته وی، «ایران که به واردات نهاده‌های کلیدی کشاورزی و مواد غذایی برای بخشی از نیازهای خود وابسته است با افزایش هزینه‌های واردات خود روبه‌رو خواهد شد که مستقیماً بر تورم شاخص قیمت مصرف‌کننده داخلی می‌تواند اثرگذار باشد. دولت می‌باید پیشاپیش به ذخیره‌سازی غلات و واردات در صورت نیاز بیندیشد.»

زارع همچنین هشدار داد: «آب و هوای نامنظم، کشاورزی دیم را مختل می‌کند. علاوه بر این، سیل‌های شدید محصولات کشاورزی را تخریب می‌کند. موج‌های گرمای شدید پیش‌بینی‌شده برای اواسط سال ۲۰۲۶ و تابستان ۲۰۲۷ شبکه‌های برق را به حداکثر ظرفیت خود خواهد رساند. تولید برق آبی زمانی که مخازن برای جلوگیری از سرریز شدن سیل در سطح پایین نگه داشته می‌شوند یا زمانی که تبخیر زیاد، سربار عملیاتی آنها را کاهش می‌دهد، آسیب می‌بیند.»

وی در ادامه افزود: «تناوب ناگهانی بین خشکی شدید و بارش ناگهانی و اشباع با حجم بالا، موجب ناپایداری دامنه مناطق شهری مرتفع و شیب‌دار مانند شمیرانات و وقوع زمین‌لغزش شود.»

این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله در بخش دیگری از یادداشت خود نوشت: «برخی از معیارهای اقتصاد کلان به دلیل جنگ تجاوزگرانه آمریکا و اسرائیل علیه ایران با افزایش شدید قیمت انرژی جهانی، به شرط تداوم فروش نفت و گاز و فرآورده‌های مربوط، موجب منافع اقتصادی بیشتر برای ایران خواهد بود. البته همزمان اثرهای تورمی بر پایه واقعیت‌های میدانی برای بخش مواد غذایی داخلی و شهروندان عادی منفی است.»

وی افزود: «تزریق سرمایه تحت هدایت دولت به بازسازی خرابی‌های جنگ و توسعه زیرساخت‌های دفاعی، اشتغال محلی فراهم می‌کند و از فروپاشی آماری کوتاه‌مدت تولید ناخالص داخلی جلوگیری می‌کند.»

زارع در پایان تأکید کرد: «در مجموع، این هم‌زمانی را می‌باید نه فقط یک تهدید، بلکه یک آزمون ملی برای حکمرانی هوشمندانه دانست. اگر برنامه‌ریزی دقیق برای کنترل سیلاب، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، حفاظت از خاک، پشتیبانی از کشاورزی دیم و مدیریت انرژی انجام شود، بخشی از پیامدهای منفی قابل کنترل خواهد بود و حتی برخی فرصت‌های طبیعی می‌توانند به سود اقتصاد و امنیت غذای کشور به کار گرفته شوند. آینده این دوره بیش از هر چیز به کیفیت تصمیم‌گیری، آمادگی نهادی و سرعت اجرای سیاست‌های سازگارانه بستگی دارد».