از نسبت علم و اخلاق تا تأثیر ابن‌سینا بر فلسفه غرب

در بخش دوم این نشست دکتر حسن تاج‌بخش عضو پیوسته فرهنگستان علوم با بیان این نکته که اگر بخواهیم کتاب «قانون» ابن‌سینا را در ظرف زمان بسنجیم، بزرگ‌ترین کتاب پزشکی در مشرق‌زمین و در تمام دنیا خواهد بود، چنین بیان داشت: «قانون شامل مجموعه پزشکی یونانی، رومی و دوران اسلامی تا عهد خودش است. قانون فلسفه‌ی طب است و شفا طبِ فلسفه است. به گفته ابن‌سینا، شب‌ها در همدان به همراه جوزجانی و سایر شاگردانش، قانون را درس می‌داده است. بنابراین مدرسه طب در یک یا در همه جاهایی که قانون در آن نوشته شده است، وجود داشته است. این مسئله در عالم اسلام و شرق نخستین بار بوده است که اتفاق افتاده است».

وی با اشاره به ساختار کتاب قانون گفت: «این کتاب شامل پنج کتاب است که کتاب شماره یک آن بسیار مشکل و از همه مهم‌تر است. ابن‌سینا در کتاب اول خصوصیات طبیب را بیان می‌کند. این‌که طبیب باید هندسه بداند که بتواند به سیرِ خوب شدن زخم‌ها پی ببرد. باید ریاضی بداند که مقدار دارو را درست تجویز کند و باید موسیقی بداند تا نبض را خوب درک کند. طبیب باید تا حدی از نجوم بداند تا روزهای بحران را خوب بشناسد، برای انجام اعمالی مانند خون‌گیری و .... و در نهایت باید استدلال بداند تا بتواند قیاس کند و به نتیجه درست برسد».

ایشان با تأکید بر این‌که فلسفه‌ی سینوی سبب شده که کتاب قانون به این زیبایی، عمق و معرفت باشد، ابن‌سینا را بزرگ‌ترین دانشمند اسلام و کل جهان مشرق دانست و ادامه داد: «ابن‌سینا در نگارش قانون، بیش از همه از آراء بقراط و جالینوس استفاده کرده است. مطالبی هم از سایر بزرگان رومی و یونانی و همچنین افرادی مانند لوقا بعلبکی، ابن ماسویه و حنین بن اسحاق، خوزی و ... در آن به چشم می‌خورد. ابوعلی سینا در بسیاری از قسمت‌های کتاب، بدون ذکر نام افراد به طبیبان قدیم و نظرات آنان اشاره کرده است و به ویژه از گفته‌های محمد زکریای رازی بهره برده است».

وی سپس به شرح‌های مختلف نوشته‌شده بر قانون مانند ابن جُمیع، امام فخرالدین رازی، ابن نفیس قرشی و قطب‌الدین شیرازی اشاره کرد و گفت: «ابن نفیس یکی از بزرگان تاریخ پزشکی و کاشف گردش خون کوچک است که 300 سال بعد از وی در اروپا به آن پی بردند. ابن نفیس در جاهای مختلفی از کتابش به نظریات ابن‌سینا پرداخته و آنها را مورد شرح و نقد قرار داده است؛ از جمله نقد وی بر جالینوس و ابن‌سینا درباره چگونگی انتقال خون از بطن‌ها به یکدیگر. جالینوس و ابن‌سینا بر این باور بودند که خون به وسیله‌ی سوراخ‌هایی از یک بطن به بطن دیگر انتقال می‌یابد. اما ابن نفیس گوید که این عمل از طریق جریان وریدی از سمت راست به شش‌ها رفته، با هوا پاک شده و با شریان وریدی به بطن چپ برخواهد گشت (گردش خون کوچک)».

ایشان در ادامه به کتاب‌های موجزی که درباره قانون نوشته شده است، مانند «موجز ایلاقی»، و مختصری نیز به روش‌های درمان برخی از بیماری‌ها مانند هاری از دیدگاه ابن‌سینا اشاره کرد.

صحبت‌های استاد تاج‌بخش با قدیمی‌ترین چاپ‌ها از کتاب قانون به پایان رسید: «آثار طبی ابن‌سینا اولین بار در سال 1002 ق با کتاب نجات ابن‌سینا در ایتالیا آغاز شده و در جهان اسلام، کتاب قانون، نخستین بار در سال 1294 ق در بولاغ مصر به چاپ می‌رسد. سپس در سال 1295 ق، برای نخستین بار در ایران، تهران، کتاب قانون چاپ می‌شود که از همه‌ی چاپ‌های قبلی آن بهتر است. سپس در سال 1324 ق در لکهنو در هندوستان شاهد چاپ مجدد قانون هستیم. اما بهترین کار تصحیح این کتاب به وسیله‌ی استاد نجف قلی حبیبی صورت گرفته که در حال انجام است. این تصحیح بسیار عمیق و دقیق است».

دکتر محسن باغبان، پژوهشگر طب سنتی و تاریخ پزشکی، درباره مقام علمی ابن‌سینا چنین گفت: «واقعاً ما چه می‌دانیم که ابن‌سینا کیست؟ ابن‌سینا به منزله پایتخت طب و فلسفه در تمدن اسلامی است. هرچند افراد بسیاری در طب و فلسفه پیش و پس از او درخشیدند، اما هیچ‌کدام در تمدن اسلامی به پایتخت علم بدل نشدند و نتوانستند این همه آثار از خودشان به جا بگذارند».

وی سپس به کتاب «سیره، سرگذشتنامه ابن‌سینا» منسوب به ابوعبید جوزجانی پرداخت و چنین گفت: «این اثر رساله کوچکی در حدود 40 صفحه است و قدیمی‌ترین نسخه موجود آن، متعلق به سال 588 قمری است. این کتاب دو بخش دارد. بخش اول نگارش خودِ ابن‌سینا و بخش دوم نوشته ابوعبید جوزجانی از زندگی و مرگ ابن‌سینا است. گوتاس (از محققان معروف تاریخ علم)، در کتاب ابن‌سینا و سنت ارسطویی تفسیری از بخش نخست ارائه کرده است و آن را با سنت ارسطویی مقایسه می‌کند. این بخش به نظر کمی خودستایانه نگاشته شده است. اما در بخش دوم جوزجانی به ماجرای مرگ ابن‌سینا می‌پردازد. به گفته جوزجانی، ابن‌سینا مردی قوی بوده و قوه نفسانی وی در میان قوای دیگر از همه بارزتر و قوی‌تر بوده است. همواره به او درباره پرخوری و شب‌زنده‌داری و بودن با زن‌ها تذکر می‌دادند. سپس در سرگذشتنامه چنین بیان می‌شود که نتیجه این زیاده‌روی‌ها باعث تغییر مزاج ابن‌سینا و مبتلا شدن وی به قولنج می‌شود. در مسیر درمان، به دلیل تنقیه به دفعات، موجب ابتلا به زخم روده شد. ادامه بیماری سبب ابتلای وی به صرع ناشی از قولنج شد و سرانجام، اشتباهات درمانی سبب شد تا ابن‌سینا کم‌بنیه و ضعیف‌تر شود تا این‌که در سال 428 ق از دنیا رفت».

وی با اشاره به این‌که این نوشته‌های جوزجانی در تاریخ باعث بحث‌های زیادی درباره اخلاقیات ابن‌سینا شده است، افزود: «بهتر است اسم سرگذشتنامه را «بیمار سرگذشتنامه و طبیب قانون» بنامیم. دو سیمای مختلف از یک شخص. یکی طبیبی که ما می‌شناسیم و دیگری بیماری است که شاگردش در سرگذشتنامه از وی یاد می‌کند. آیا این دو نفر یکی هستند؟».

وی با تأکید بر این نکته که نوشته‌های این کتاب جز یاوه و زیاده‌گویی درباره ابن‌سینا چیز دیگری نیست و هیچ پشتوانه منطقی و علمی ندارد، افزود: «اول این‌که ابن‌سینا درباره بیماری قولنج آگاهی کامل داشته است و در قانون کاملاً درباره آن شرح داده و راه‌های درمان آن را نیز خیلی خوب می‌دانسته است. بنابراین نمی‌تواند در درمان قولنج خود اشتباه کرده باشد. و همان‌جا عنوان می‌کند که اگر قولنج به زخم روده دچار شود بسیار سخت و مشکل خواهد شد. بنابراین نمی‌تواند خودش را بر اثر درمان قولنج به سمت ابتلا به زخم روده بکشاند. ابن‌سینا در قانون می‌آورد که اگر بخارات روده بر اثر قولنج مزمن به بالا بزند، شخص دچار صرع می‌شود و ...».

دکتر باغبان با تأکید بر اصرار نویسنده سرگذشتنامه برای اثبات گفته‌هایش، اظهار داشت: «ظاهراً جوزجانی حتی از داستان‌های غیرقابل باوری چون خوردن تریاق و افیون بی‌رویه برای اثبات این موضوع که ابن‌سینا با مصرف نادرست داروها و درمان نامناسب موجب مرگ خودش شده است، نیز استفاده کرده است. بدون توجه به این‌که ابن‌سینا در همه جای قانون در درمان‌ها بسیار بااحتیاط بوده و به مقدار لازم دارو تجویز می‌کرده است. خودِ ابن‌سینا در روزهای پایانی زندگی‌اش اظهار می‌کند که مدبّر درونی من (طبیعت بدن من) از کار افتاده است و طبیب، تنها معینِ طبیعتِ بدن است و نباید کاری انجام دهد که طبیعت بدن را اجبار به انجام کاری کند. بنابراین، چند روزی خود را بدون درمان گذاشت تا از دنیا برفت و به دیار باقی شتافت».

وی با اشاره به این سؤال که چرا باید «بیمار سرگذشتنامه» پی‌درپی کارهایی انجام دهد که «طبیب ما» یعنی ابن‌سینا دائماً در جای‌جای قانون آن‌ها را نفی کرده است، چنین ادامه داد: «چرا ابن‌سینا دقیقاً به همان عوارضی دچار می‌شود که طبیبِ قانون آن‌ها را مهلک دانسته است، مثل زخم روده و انتقال قولنج به صرع. به نظر این حجم از منهیات قانون و انتقال آن به سرگذشتنامه این احتمال قوی را معین می‌کند که روایت مرگ ابن‌سینا در شکل فعلی‌اش یک گزارش بالینی صرف و دست‌نخورده نیست. گمان می‌رود این متن، بعدها توسط افرادی آشنا به طب و مخالف با ابن‌سینا دچار بازپردازی، الحاق یا دراماتیزه شدن شده است تا پایانی تراژیک بسازد، پایانی که در آن، بزرگ‌ترین پزشک دوران، قربانی نقض هشدارهای علمی خود شده است».

بخش پایانی این نشست به سخنان دکتر کامران محلوجی کرمانشاهی، استاد افتخاری دانشگاه علوم پزشکی ایران، اختصاص یافت. 

دکتر کرمانشاهی به اهمیت پژوهش بیشتر در شاخه روش‌شناسی (متدولوژی) در حوزه تاریخ علم اشاره کرد و افزود: «موضوع روش‌شناسی در آثار ابن‌سینا بسیار پرمناقشه است. تاکنون چهار جریان متفاوت در متدولوژی آثار ابن‌سینا شناسایی شده است. اولین جریان با کارهای آگوست مهرن، هانری کُربن و سید حسین نصر از سال 1886 م آغاز شده است. آنها معتقد بودند که در تفکر ابن‌سینا یک نظام دوگانه وجود دارد (نظام مشایی و حکمت مشرقیه). حدود 100 سال این نظام دوگانه بر روی اندیشه محققان حوزه ابن‌سینا تأثیر داشته است. اما در سال 1986 م، گوتاس، نقد جدی بر این نوع نگاه به روش‌شناسی ابن‌سینا انجام داد و تلاش کرد تا این دوگانگی در روش‌شناسی ابن‌سینا را از بین ببرد. گوتاس بر این عقیده است که ابن‌سینا تفکری یک‌سویه داشته است و با تکیه بر تحقیقات نالینو می‌گوید که صحبت از حکمت مشرقیه در حقیقت تنها صحبت از یک جغرافیاست و نشانی از حکمت ندارد. وی معتقد است که تمام بعد عرفانی ابن‌سینا که به آن لقب حکمت مشرقیه می‌دهید وجود خارجی ندارد و به خاطر ترجمه‌های اشتباه غرب از آثار ابن‌سینا پدید آمده است و موارد تمثیلی مانند داستان حی بن یقظان را تنها به دلیل ساده کردن بیان مباحث فلسفی برای فهم توده مردم می‌داند».

ایشان در ادامه به جریان سوم در حوزه روش‌شناسی آثار ابن‌سینا پرداخت و گفت: «این مکتب با مک‌گینس آغاز می‌شود. به عقیده این گروه، روش‌شناسی ابن‌سینا برای مطالعه علوم طبیعی بوده است. اگرچه ارسطو تلاش کرده که روشی برای مطالعات علوم طبیعی راه‌اندازی کند، اما موفق نشده است. ابن‌سینا با ارائه روش‌های کاملاً علمی در آن زمان، موفق شده است تا این کار خیلی مهم را به سرانجام برساند و صورت عمل به آن دهد. برای نمونه به‌کارگیری روش‌های ابن‌سینا برای ثبت وقایع کاملاً با دانسته‌های امروزی ما تطابق دارد و به‌سادگی می‌توان از آن استفاده کرد. ادامه‌دهنده این تفکر علمی، دکتر استرابینو بوده است. وی معتقد است که ابن‌سینا با استفاده از منطق می‌کوشد تا بین مابعدالطبیعه، طبیعیات و ریاضیات چرخه‌ای به وجود بیاورد تا بدین وسیله موفق شود تا روش‌های علمی و مشاهدات خود را عملیاتی کند. استرابینو معتقد است که ابن‌سینا برای رسیدن به این هدف تا حدی قضایای شرطی را توسعه می‌دهد و بحث یقین مشروط را مطرح می‌کند. وی نظریه پوپر و ابطال‌پذیری علم را تا اندازه‌ای در اندیشه‌های ابن‌سینا مستتر می‌داند».

دکتر محلوجی در ادامه به جریان چهارم و کارهای آموس برتولوچی اشاره کرد و گفت: «به عقیده برتولوچی واقعیت این است که ارسطو در مابعدالطبیعه خیلی موفق عمل نکرده است و قطعاتی که در حوزه علم بیان می‌کند بسیار پراکنده است. به همین دلیل ابن‌سینا با پذیرش مفاهیم پایه ارسطویی، نظام هندسی برای آن طراحی می‌کند».

وی سپس با اشاره به این‌که روش‌شناسی ابن‌سینا در مطالعات برتولوچی متوقف شد، به نظریات دکتر اعوانی و تأثیر آن در پیشبرد این روش‌شناسی اشاره کرد و افزود: «دکتر اعوانی تلفیقی بین نظریات استرابینو و تفکرات برتولوچی ایجاد کرده است. به عبارتی با بیان و قبول اصل موضوعی کردن مابعدالطبیعه از سوی ابن‌سینا، هم روش‌شناسی علوم تجربی و هم ساختار هندسه مابعدالطبیعه را عملیاتی می‌کنیم. زیرا به عقیده دکتر اعوانی ابن‌سینا اصول مابعدالطبیعه را در رأس هرم علم قرار داده است و بقیه علوم را در زیر این هرم جای داده است».

وی با اشاره به این مطلب که امیدوار است به علوم حکمت‌بنیان در ایران بیشتر توجه شود تا از این رهگذر بتوانیم علوم را با مراکز حکمت‌بنیان تلفیق کنیم و ساختارمندی جدیدی در علم پدید آوریم، سخنان خود را پایان داد.