به گزارش روابط عمومی و اطلاع رسانی فرهنگستان علوم، همایش فنات های ایران؛ بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی به همت کمیسیون تاریخ علوم فرهنگستان و با حضور دکتر محمدرضا شمس اردکانی دبیر فرهنگستان، دکتر سعید سهراب رئیس گروه علوم مهندسی و دکتر غلامرضا اعوانی رئیس کمیسیون تاریخ علوم فرهنگستان برگزار شد. در این همایش به بحث و بررسی مسائل فنی و تاریخی قنات ها در ایران پرداخته شد و همچنین از مستند آیین آب که در این باره تولید شده است، رونمایی شد. گفتنی است در حاشیه این همایش نمایشگاه ادوات حفر قنات نیز در معرض دید عموم قرار گرفت. دکتر سعید سهرابپور: ایرانیان پیشگام بهرهگیری از قنات و مدیریت منابع آب در جهان بودند رئیس گروه مهندسی فرهنگستان علوم با اشاره به پیشینه دیرینه مدیریت منابع آب در ایران، گفت: مسئله کمآبی و خشکسالی از دوران باستان دغدغه ایرانیان بوده و شواهد تاریخی نشان میدهد که حتی در کتیبههای داریوش کبیر نیز درخواست برای دور ماندن کشور از خشکسالی مطرح شده است. دکتر سعید سهرابپور در همایش «قناتهای ایران: بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی» اظهار داشت: خشکسالی و چالش تأمین آب موضوع تازهای نیست و از گذشتههای دور در این منطقه وجود داشته است. وی با اشاره به سنگنوشتههای داریوش هخامنشی افزود: در این کتیبهها، یکی از درخواستهای پادشاه از خداوند، مصون ماندن سرزمین از خشکسالی بوده که نشاندهنده اهمیت این موضوع در تمدن ایران باستان است. رئیس گروه مهندسی فرهنگستان علوم با بیان اینکه ایرانیان نخستین مردمانی بودند که به دلیل شرایط اقلیمی به توسعه شیوههای نوآورانه تأمین آب روی آوردند، خاطرنشان کرد: فناوری قنات و بهرهبرداری از منابع زیرزمینی ابتدا در ایران شکل گرفت و سپس به سایر کشورهای جهان راه یافت. وی با اشاره به پیچیدگیهای فنی حفر قناتها گفت: در برخی مناطق، به دلیل عمق زیاد و دشواری انتقال مصالح، مسیرهای افقی نیز در کنار چاههای عمودی ایجاد میشد و ایرانیان با بهرهگیری از دانش و تجربه خود، راهکارهای متنوعی برای دسترسی به آب ابداع کرده بودند. سهرابپور افزود: آثار این فناوری کهن همچنان در مناطق شرقی کشور قابل مشاهده است و برخی از قناتها و چاههای قدیمی هنوز پابرجا هستند. وی با اشاره به تجربههای جدید در حفر چاههای عمیق اظهار داشت: هرچند در سالهای اخیر دسترسی به منابع آب در اعماق بیشتر امکانپذیر شده است، اما کیفیت آب استخراجشده در برخی مناطق مطلوب نبوده و مشکلاتی از جمله شوری و ترکیبات نامناسب، بهرهبرداری از این منابع را با چالش مواجه کرده است. رئیس گروه مهندسی فرهنگستان علوم تأکید کرد: موضوع آب همچنان یکی از مسائل اساسی کشور به شمار میرود و لازم است متخصصان حوزههای مختلف با بررسی علمی و کارشناسی، راهکارهای مناسب برای استفاده بهینه از منابع آبی و حفظ این میراث ارزشمند را ارائه کنند. دکتر غلامرضا اعوانی: قنات جلوهای از هنر و حکمت ایرانی و نماد همزیستی با طبیعت است رئیس کمیسیون تاریخ علوم فرهنگستان علوم با تأکید بر اهمیت شناخت هویت فرهنگی ایران، قنات را نمونهای برجسته از هنر، فناوری و حکمت ایرانی دانست و گفت: ایرانیان از دیرباز با طبیعت در تعامل و همزیستی بودهاند و قنات یکی از مهمترین جلوههای این شیوه زیست و از بزرگترین دستاوردهای تمدنی ایران به شمار میرود. دکتر غلامرضا اعوانی در همایش «قناتهای ایران؛ بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی» با اشاره به تشکیل کمیسیون تاریخ علوم فرهنگستان علوم اظهار داشت: شناخت هویت فرهنگی ایران از مهمترین وظایف این کمیسیون است، چرا که ایران از کهنترین، عمیقترین و ریشهدارترین فرهنگهای جهان برخوردار است و تأثیرات گستردهای بر تمدنهای شرق و غرب بر جای گذاشته است. وی با بیان اینکه ایران فرهنگی فراتر از مرزهای سیاسی امروز است، افزود: اندیشمندان و دانشمندان ایرانی همچون ابنسینا و دیگر بزرگان، علاوه بر حوزه علم و فلسفه، در عرصههای مختلف تمدنی و حکمرانی نیز تأثیرات ماندگاری بر جهان گذاشتهاند. اعوانی با تأکید بر ضرورت آشنایی نسل جوان با میراث علمی و فرهنگی کشور، خاطرنشان کرد: فاصله گرفتن نسل جدید از شناخت مفاخر و میراث فرهنگی ایران، یکی از مشکلات مهم امروز است و فرهنگستان علوم وظیفه مهمی در احیای این هویت و انتقال آن به نسلهای آینده بر عهده دارد. رئیس کمیسیون تاریخ علوم فرهنگستان علوم با اشاره به جایگاه آب در تمدن ایرانی گفت: در فرهنگ ایرانی، آبادانی همواره با آب پیوند خورده و مفهوم آبادی، آبادانی و عمران بدون آب معنا پیدا نمیکند. در مقابل، بیابان نماد فقدان آب و حیات است و اهمیت این عنصر حیاتی تا آنجاست که امروز نیز دانشمندان در جستوجوی حیات در دیگر سیارات، نخست به دنبال وجود آب هستند. وی افزود: در متون دینی و به ویژه قرآن کریم نیز بارها به اهمیت آب به عنوان یکی از آیات الهی و سرچشمه حیات اشاره شده است و وجود انواع گیاهان، جانوران و استمرار زندگی بر روی زمین، مرهون این نعمت الهی است. اعوانی با اشاره به تغییر شرایط جمعیتی و الگوی مصرف آب در کشور تصریح کرد: در گذشته، جمعیت ایران بسیار کمتر بود و مردم ارزش آب را به خوبی میشناختند و از اسراف پرهیز میکردند، اما امروز با افزایش جمعیت و تغییر سبک زندگی، ضرورت مدیریت صحیح منابع آبی بیش از گذشته احساس میشود. وی قنات را نمونهای از هنر و فناوری ایرانی دانست و گفت: در گذشته، مفهوم هنر به معنای کمال در هر پیشه و صنعت بود و قنات نیز یکی از مظاهر همین هنر و مهارت ایرانی به شمار میرفت. این فناوری از ایران به سرزمینهای مختلف، از شمال آفریقا تا اسپانیا و هند گسترش یافت و بر تمدنهای دیگر اثر گذاشت. رئیس کمیسیون تاریخ علوم فرهنگستان علوم با تأکید بر ضرورت احیای میراث فنی و فرهنگی کشور افزود: برای بازسازی و احیای فرهنگ ایرانی باید دانشها و پیشههای سنتی که بخش مهمی از هویت تاریخی ما را تشکیل میدهند، مورد توجه قرار گیرند. وی با قدردانی از برگزارکنندگان همایش و پژوهشگران فعال در حوزه قنات، از مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی یزد و انجمن بینالمللی فرهنگ و تمدن ایران به دلیل تلاش در حفظ و معرفی این میراث ارزشمند تقدیر کرد. اعوانی در پایان با اشاره به پیوند دیرینه ایرانیان با طبیعت اظهار داشت: یکی از ویژگیهای فرهنگ ایرانی، همزیستی با طبیعت است؛ همان ویژگیای که در آیینهایی همچون نوروز و مهرگان تجلی یافته و در طول تاریخ در سراسر حوزه ایران فرهنگی گسترش یافته است. از این رو، حفظ و احیای قناتها نیازمند توجه ویژه و حمایت بیشتر نهادهای مسئول است. رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی: قنات صرفاً یک فناوری نیست، بلکه روایت حکمرانی آب در تمدن ایران است رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی با تأکید بر اینکه قنات بخشی از هویت تمدنی و نظام حکمرانی آب در ایران به شمار میرود، گفت: قوانین مربوط به مدیریت منابع آب در دهههای گذشته، عملاً پایان حیات قنات را به رسمیت شناختند و همین امر آسیبهای سنگینی به تمدن کاریزی کشور وارد کرد. دکتر محمدمهدی جوادیانزاده در همایش «قناتهای ایران؛ بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی» با قدردانی از همکاری فرهنگستان علوم و تلاشهای دکتر قاسملو برای برگزاری این نشست، اظهار داشت: آنچه امروز باید مورد توجه قرار گیرد، روایت حکمرانی دیروز آب در سرزمین ایران است؛ روایتی که قنات مهمترین نماد آن به شمار میآید. وی با بیان اینکه قنات در سالهای اخیر کارکرد بهرهبرداری پیشین خود را تا حد زیادی از دست داده است، افزود: متأسفانه در قوانین مربوط به ملی شدن آب، چه پیش از انقلاب و چه پس از آن، به نوعی «فوت قنات» به رسمیت شناخته شد و همین مسئله خسارتهای فراوانی را به ساختار تمدن کاریزی، به ویژه در مناطق مرکزی ایران، وارد کرد. رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی خاطرنشان کرد: اگرچه برخی تصور میکنند قنات امروز تنها موضوعی تاریخی و متعلق به گذشته است، اما این میراث ارزشمند در اثر گذر زمان و غلبه نگاه ماشینمحور به توسعه، به تدریج به فراموشی سپرده شده و نیازمند بازشناسی دوباره است. جوادیانزاده با تشریح ساختار مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی گفت: این مرکز از مراکز نوع دوم وابسته به یونسکو به شمار میرود که از نظر ساختاری زیر نظر دولت جمهوری اسلامی ایران فعالیت میکند و از حمایت معنوی یونسکو برخوردار است. مجوز تأسیس این مرکز در سال ۲۰۰۳ صادر شد و پس از امضای تفاهمنامه میان یونسکو و وزارت نیرو، مرکز در سال ۲۰۰۶ به طور رسمی در یزد افتتاح شد. وی افزود: وزیر نیرو به نمایندگی از دولت جمهوری اسلامی ایران ریاست شورای حکام این مرکز را برعهده دارد و فعالیتهای آن در حوزههای آموزش، پژوهش، انتشارات و انتقال فناوری متمرکز است. رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی تصریح کرد: این مرکز از سه منظر فناوری، سازوکارهای مدیریتی و سازههای تاریخی آبی به مطالعه و پژوهش میپردازد. بررسی نحوه عملکرد و امکان بهرهبرداری از فناوریهای سنتی، مطالعه شیوههای سازگاری و حکمرانی آب و همچنین حفاظت از سازههای تاریخی و توسعه ظرفیتهای گردشگری از جمله محورهای اصلی فعالیت این مرکز است. وی ایجاد بستر تبادل جهانی دانش و فناوری قنات، حفاظت از میراث فرهنگی مرتبط با آب، توسعه همکاری با مؤسسات آموزشی و پژوهشی منطقه و انتشار آثار علمی را از مهمترین اهداف این مرکز برشمرد و تأکید کرد: قنات تنها یک سازه فنی نیست، بلکه گنجینهای از دانش، فرهنگ و تجربه تاریخی ایرانیان در مدیریت پایدار منابع آب است که باید برای نسلهای آینده حفظ و بازخوانی شود. دکتر رحیمی شعرباف: دانش مهندسی قناتهای ایران، الگویی از فناوری پیشرفته هزار سال پیش است رئیس انجمن فرهنگ و تمدن ایران و اسلام با تأکید بر جایگاه دانش مهندسی ایرانیان در توسعه فناوری قنات، گفت: بررسی متون علمی و فنی بیش از هزار سال پیش نشان میدهد که مهندسان ایرانی با بهرهگیری از سادهترین ابزارها، پیچیدهترین مسائل مربوط به حفر، هدایت و نگهداری قنوات را حل میکردند؛ دانشی که بعدها مبنای توسعه فناوریهای جدید در جهان قرار گرفت. دکتر رحیمی شعرباف در همایش «قناتهای ایران؛ بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی» با اشاره به پیشینه علوم طبیعی در تمدن ایران و اسلام اظهار داشت: از قرن سوم تا ششم هجری، دانشمندان ایرانی و مسلمان دستاوردهای ارزشمندی در حوزه علوم طبیعی و مهندسی برجای گذاشتند که بخش مهمی از آنها به مدیریت آب و فناوری قنات اختصاص دارد. وی با اشاره به کتاب «استخراج آبهای پنهان» اثر ابوبکر محمد بن حسن کرجی، ریاضیدان و مهندس برجسته سده چهارم و پنجم هجری، افزود: این اثر یکی از مهمترین و جامعترین کتابهای مهندسی در زمینه قنات است که به موضوعاتی همچون ابزارهای حفاری، روشهای اندازهگیری، تشخیص مشکلات حین حفر، تعمیر و نگهداری، مدیریت پروژه و شیوههای کنترل کیفیت میپردازد. دکتر رحیمی شعرباف تصریح کرد: در این کتاب، راهکارهایی برای حفظ راستای کانالهای زیرزمینی، تعیین شیب مناسب و عبور از موانع طبیعی ارائه شده است؛ مسائلی که حتی امروزه نیز از مهمترین چالشهای مهندسی تونل و سازههای زیرزمینی به شمار میروند. این پژوهشگر حوزه تاریخ علم خاطرنشان کرد: شیببندی دقیق قنوات از اهمیت بسیار زیادی برخوردار بود، زیرا کم بودن شیب موجب تهنشینی رسوبات و افزایش بیش از حد آن سبب فرسایش و تخریب کف قنات میشد. در نتیجه، مهندسان ایرانی با دقتی شگفتانگیز و با استفاده از ابزارهای ساده، شیب مناسب را محاسبه و اجرا میکردند. وی با بیان اینکه بسیاری از این روشها قرنها مورد استفاده قرار گرفت، گفت: ابزارهایی مانند تراز آبی و شیوههای اندازهگیری زاویه، امکان حفظ راستا و اتصال دقیق بخشهای مختلف قنات را فراهم میکرد و مهندسان ایرانی حتی در مواجهه با موانع سنگی و تغییر مسیرهای ناگزیر، میتوانستند پس از دور زدن مانع، مجدداً به مسیر اصلی بازگردند. رحیمی شعرباف تأکید کرد: آنچه در کنار دانش مهندسی اهمیت دارد، «شم مهندسی» یا توان خلاقیت و حل مسئله است. بسیاری از استادکاران و شاگردان این حوزه با تکیه بر همین توانایی، نوآوریهایی را به روشهای موجود میافزودند و موجب تکامل فناوری قنات میشدند. وی با اشاره به ضرورت بازخوانی این میراث علمی برای نسل جوان افزود: آشنا کردن دانشآموزان و دانشجویان با مسائل واقعی مهندسی قنات، علاوه بر معرفی یکی از مهمترین آثار تمدنی ایران، میتواند روحیه خلاقیت، نوآوری و مهارت حل مسئله را در آنان تقویت کند. این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: بسیاری از فناوریهای نوین حفاری و ساخت تونلهای زیرزمینی، ریشه در تجربیات و دانش مهندسی گذشتگان دارد و بازشناسی این میراث، میتواند زمینهساز بهرهگیری از ظرفیتهای تاریخی و علمی ایران در توسعه فناوریهای امروز باشد. دکتر الهام راعی: کاریزها راز تابآوری ایرانیان و میراثی فراتر از یک فناوری آبی هستند پژوهشگر حوزه آب و قنات، با تأکید بر اینکه قنات تنها یک سازه انتقال آب نیست، گفت: کاریزها راز تابآوری ایرانیان در طول تاریخ بودهاند و افزون بر انتقال دانش فنی، فرهنگ همزیستی، عدالت، همکاری و سازگاری با طبیعت را به جهان هدیه دادهاند. دکتر الهام راعی در همایش «قناتهای ایران؛ بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی» اظهار داشت: خسارتهایی که انسانها در دهههای اخیر به قناتها وارد کردهاند، کمتر از آسیبهای ناشی از تغییرات اقلیمی نبوده است. تغییر کاربری اراضی، تبدیل سطوح نفوذپذیر به سطوح نفوذناپذیر، گسترش شهرها، توسعه صنایع، اجرای طرحهای عمرانی و حفر بیرویه چاههای عمیق، ضربات سنگینی بر پیکره تمدن کاریزی کشور وارد کرده است. وی افزود: در ۸۰ سال گذشته، برداشتهای بیرویه از منابع آب زیرزمینی موجب خشک شدن تدریجی بسیاری از قناتها شده و بخش قابل توجهی از میراث ملموس و ناملموس مرتبط با این سازههای تاریخی به فراموشی سپرده شده است. این پژوهشگر حوزه آب با اشاره به تحولات جهانی در زمینه حفاظت از قناتها گفت: برگزاری همایش بینالمللی قنات در سال ۲۰۰۰، تأسیس موزه آب، آغاز به کار مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی و ثبت ۱۱ قنات ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو، زمینهساز شکلگیری نگاه تازهای به این میراث ارزشمند در ایران و دیگر کشورهای صاحب فناوری قنات شده است. راعی با بیان اینکه قنات پاسخی هوشمندانه به تغییرات اقلیمی در هزاره نخست پیش از میلاد بوده است، خاطرنشان کرد: ایرانیان در مواجهه با کاهش بارندگی و خشک شدن چشمهها، به جای مقابله با طبیعت، با آن سازگار شدند و با توسعه تدریجی تونلهای افقی، نخستین کاریزها را پدید آوردند؛ فناوری پایداری که برخی نمونههای آن پس از گذشت بیش از هزار سال همچنان فعال هستند. وی تصریح کرد: کاریزها بدون مصرف انرژی و تنها با استفاده از نیروی گرانش، آب را در تعادل کامل با طبیعت به سطح زمین منتقل میکنند و برخلاف چاههای عمیق، منابع آب زیرزمینی را به صورت اجباری تخلیه نمیکنند. همین ویژگی موجب شده است که این سامانه در برابر خشکسالی، سیلاب و نوسانات اقلیمی، پایداری خود را حفظ کند. این پژوهشگر حوزه قنات، مهمترین دستاورد تمدن کاریزی را ایجاد فرهنگ صلح و همزیستی دانست و گفت: قناتها با عبور از قلمروهای مختلف، ساکنان مناطق گوناگون را ناگزیر به همکاری، مشارکت و رعایت عدالت در بهرهبرداری از آب میکردند و بدین ترتیب، نوعی صلح پایدار و سرمایه اجتماعی در جوامع محلی شکل میگرفت. وی تأکید کرد: ایرانیان تنها فناوری قنات را به جهان صادر نکردند، بلکه فرهنگ کاریزی را نیز به دیگر سرزمینها انتقال دادند و بسیاری از نظامهای تقسیم آب، شیوههای حفاظت از منابع و الگوهای سازگاری با کمآبی در کشورهای مختلف، ریشه در همین میراث ایرانی دارد. راعی با اشاره به ابعاد مختلف تابآوری در تمدن کاریزی اظهار داشت: تابآوری صرفاً یک مفهوم فنی نیست، بلکه ابعاد اجتماعی، مدیریتی و فرهنگی نیز دارد. آیینها، سنتهای جمعی، نظامهای مشارکتی و شیوههای بومی مدیریت منابع، همگی بخشی از سازوکارهایی بودند که جوامع ایرانی را در برابر بحرانها مقاوم میساختند. وی با بیان اینکه سازههای تاریخی آبی همچون آبانبارها، یخچالها، آسیابها، گرمابهها و گودالباغچهها، چرخه آب، انرژی و امنیت غذایی را در مناطق خشک تضمین میکردند، افزود: دانش بومی نهفته در این سازهها گنجینهای ارزشمند است که باید بیش از پیش مورد توجه و حفاظت قرار گیرد. این پژوهشگر حوزه آب و قنات در پایان با اشاره به ضرورت بازگشت به دانش نیاکان گفت: هیچ نجاتبخشی جز خود ما وجود ندارد و دانش انباشته گذشتگان، که طی هزاران سال شکل گرفته و به نسل امروز رسیده است، میتواند چراغ راه ما در مواجهه با چالشهای آینده و تغییرات اقلیمی باشد. دکتر ساشا ریاحی و دکتر شمسالدینی در پنل تخصصی همایش «قناتهای ایران» تأکید کردند: حفاظت از قنات، صیانت از میراث زنده و فرهنگ تابآوری ایرانیان است سخنرانان پنل تخصصی «میراث جهانی قناتهای ایران؛ چالشها و راهکارهای حفاظت» در همایش «قناتهای ایران؛ بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی» بر ضرورت تغییر رویکرد از حفاظت صرف کالبدی به مدیریت یکپارچه منظر فرهنگی و توجه همزمان به ابعاد فنی، اجتماعی و فرهنگی قناتها تأکید کردند. دکتر ساشا ریاحی، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان و مدیر پایگاه میراث جهانی قنات ایران، با بیان اینکه حفاظت از قنات تنها به نگهداری گالریها و سازههای زیرزمینی محدود نمیشود، اظهار داشت: حفاظت از قنات در حقیقت حفاظت از جریان زندگی است، زیرا این میراث با کشاورزی، معیشت، فرهنگ، آیینها و مناسبات اجتماعی جوامع محلی پیوندی ناگسستنی دارد. وی قنات را نمونهای از «میراث زنده بشری» دانست و افزود: ارزش این میراث جهانی تنها در عناصر کالبدی آن خلاصه نمیشود، بلکه دانش سنتی، مهارتهای مقنیگری، نظامهای بهرهبرداری و روابط اجتماعی مرتبط با آن نیز بخشی از اصالت و یکپارچگی این میراث به شمار میروند. ریاحی با اشاره به چالشهای پیش روی قناتهای ایرانی، تغییرات اقلیمی، افت سطح آبهای زیرزمینی، مهاجرت روستاییان، تضعیف نظامهای سنتی مدیریت آب و کاهش انتقال دانش بومی را از مهمترین تهدیدها برشمرد و بر ضرورت استقرار نظام حکمرانی مشارکتی، تقویت نقش جوامع محلی، مستندسازی دانش سنتی و ایجاد هماهنگی میان دستگاههای مسئول تأکید کرد. در ادامه این پنل، دکتر شمسالدینی پژوهشگر حوزه آب و قنات با اشاره به ابعاد فرهنگی و تمدنی قنات اظهار داشت: قنات صرفاً یک فناوری انتقال آب نیست، بلکه مجموعهای از میراث ملموس و ناملموس، آیینها، سنتها، دانش بومی و شیوههای زیست را در خود جای داده است. وی با بیان اینکه بخش مهمی از هویت فرهنگی مناطق خشک ایران در پیوند با نظامهای سنتی مدیریت آب شکل گرفته است، افزود: بسیاری از باورها، مناسبات اجتماعی و سنتهای محلی در طول قرنها حول محور قنات پدید آمده و تداوم یافتهاند و حفاظت از این سازهها بدون توجه به این لایههای فرهنگی امکانپذیر نخواهد بود. سخنرانان این پنل تأکید کردند که مهمترین تهدید پیش روی قناتهای ایرانی، صرفاً فرسودگی سازهها نیست، بلکه گسسته شدن پیوند میان آب، جامعه و منظر فرهنگی وابسته به آن است و صیانت از این میراث جهانی نیازمند رویکردی جامع، مشارکتی و مبتنی بر دانش بومی خواهد بود. دکتر راحله خیرالامور: تغییرات اقلیمی، قناتهای ایرانی را با تهدیدهای جدی مواجه کرده است پژوهشگر و نویسنده حوزه آب و دانشجوی دکترای آبوهواشناسی دانشگاه یزد با هشدار نسبت به پیامدهای تغییرات اقلیمی بر میراث جهانی قناتهای ایران، گفت: افزایش دما، کاهش بارندگی و تشدید رخدادهای حدی اقلیمی، منابع آب زیرزمینی و سامانههای سنتی تأمین آب را با تهدیدهای فزاینده مواجه کرده است. دکتر راحله خیرالامور در همایش «قناتهای ایران؛ بازشناسی هویت تاریخی و تمدنی» با اشاره به قرار گرفتن بخش عمده سرزمین ایران در اقلیمهای خشک و نیمهخشک، اظهار داشت: قناتها به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای ایرانیان در مدیریت پایدار منابع آب، نقشی اساسی در تداوم حیات و شکلگیری تمدن در این مناطق ایفا کردهاند. وی با اشاره به ثبت جهانی ۱۱ قنات ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۶ افزود: قنات قصبه گناباد در استان خراسان رضوی، قنات بلده فردوس، قنات زارچ یزد با قدمتی حدود سه هزار سال، قناتهای استان اصفهان و همچنین قناتهای گوهرریز و اکبرآباد و قاسمآباد بم، از جمله این آثار ارزشمند هستند که هر یک در شرایط اقلیمی متفاوتی قرار دارند و با چالشهای خاص خود مواجهاند. این پژوهشگر حوزه آب و اقلیم با اشاره به پیشبینیهای اقلیمی موجود تصریح کرد: بر اساس مطالعات انجامشده، دمای ایران تا پایان قرن جاری ممکن است بین سه تا چهار درجه سانتیگراد افزایش یابد. این روند با کاهش بارش، افت تغذیه آبخوانها، افزایش تنش آبی و آسیبپذیرتر شدن قناتها همراه خواهد بود. خیرالامور ادامه داد: تشدید پدیدههای حدی اقلیمی، کاهش نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی و محدود شدن منابع سنتی تأمین آب، از جمله پیامدهایی است که میتواند بر عملکرد و پایداری قناتهای کشور اثرگذار باشد. وی با اشاره به تفاوت شرایط اقلیمی حاکم بر قناتهای ثبت جهانی گفت: هر یک از این قناتها در پهنههای اقلیمی متفاوتی قرار گرفتهاند و متناسب با ویژگیهای محیطی خود، با پیامدهای مختلفی همچون کاهش بارندگی، افزایش دما و افت منابع آب زیرزمینی روبهرو هستند که نیازمند برنامههای مدیریتی و حفاظتی متناسب است. این پژوهشگر و کارشناس پژوهشی مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی یزد، نقش این مرکز را در مستندسازی، پژوهش و ترویج دانش سنتی قنات حائز اهمیت دانست و افزود: این مرکز با حمایت نهادهای ملی و یونسکو، وظیفه حفظ و انتقال دانش بومی مدیریت آب و ارتقای آگاهیهای علمی و فرهنگی در زمینه قنات را بر عهده دارد. خیرالامور همچنین بر ضرورت تقویت هماهنگیهای مدیریتی و رفع خلأهای سیاستی تأکید کرد و گفت: بهرهگیری از ظرفیت پژوهشگران و متخصصان میتواند به کاهش شکافهای مدیریتی و تدوین راهکارهای مؤثر برای حفاظت از این میراث ارزشمند کمک کند. وی در پایان، حفظ و احیای قناتها را نیازمند نگاهی تلفیقی میان دانش سنتی و یافتههای نوین علمی دانست و تأکید کرد: صیانت از این میراث جهانی، در واقع حفاظت از یکی از مهمترین نمادهای سازگاری ایرانیان با شرایط اقلیمی و مدیریت پایدار منابع آب است.