الزامات «حکمرانی متعالی» در عصر جهان دوگانه و هوش مصنوعی

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر عاملی   رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی فضای مجازی و رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در بخش نخست این سخنرانی، به ریشه‌های فلسفی و تاریخی دو فضایی شدن در حیات بشری و سیر تکاملی فناوری‌های ارتباطی تا شکل‌گیری وب تعاملی اشاره و تأکید کرد: واقعیت این است که به صورت طبیعی تجربه‌ای از دو فضایی شدن داریم؛ چرا که انسان همزمان دارای ذهنیت و عینیت است.

دکتر عاملی در آغاز بحث خود به ماهیت وجودی انسان پرداخت و گفت: همه به اعتبار اینکه دارای ذهنیت هستیم و تجربه عینیت را داریم، اساساً دو فضایی خلق شده‌ایم. جهان عینیت‌ها و محسوسات، جهانی است که اقتضائات خود را در جغرافیا و مکان دارد؛ اما در مقابل، جهان ذهن یک جهان سیال است. ما در ذهنمان می‌توانیم خیال داشته باشیم، می‌توانیم سورئال را تجربه کنیم. سورئال لزوماً یک امر واقعی نیست، بلکه تخیلاتی است که ما را به جهان‌های دیگر می‌برد و حتی می‌تواند بر اساس مفروضات ریاضی، ذهن ما را به جهان‌های بدیل منتقل کند.

وی با اشاره به قدرت بی‌نظیر مغز انسان افزود: قدرت ذهن انسان بسیار بالاست. مغز انسان از ۸۶ میلیارد نورون برخوردار است و بیش از یک تریلیون سیناپس، این نورون‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند. برای درک این عظمت، کافی است بدانید که هوش مصنوعی در مدل‌های زبانی بزرگ مانند ChatGPT، برای یافتن داده‌ها و تنظیمات از نزدیک به یک تریلیون و ۲۰۰ میلیارد پارامتر استفاده می‌کند. بنابراین ما به صورت طبیعی یک ذهن بسیار قدرتمند با توانش بالا داریم.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: ما تجربه امر دو فضایی شدن را به صورت طبیعی داشته‌ایم. هرچه جهان صنعتی در گذشته کمتر در امور ارتباطات انسانی مداخله می‌کرد، جهان ذهن قوی‌تر بود و هرچه جهان صنعتی پیشرفت کرد، جهان ذهن ناخواسته برخی از کارکردهای خود را به جهان صنعتی واگذار کرد.

دکتر عاملی، آغاز دو فضایی شدن ارتباطی را به اواخر قرن نوزدهم و اختراع مورس نسبت داد و اظهار داشت: مورس توانست برای اولین بار پیام را به صورت همزمان منتقل کند. این همزمانی در انتقال پیام بین ارتباط‌گر و ارتباط‌گیر، به این معنا بود که فاصله حذف شد و لزوماً نیازی به طی مسافت فیزیکی نبود، بلکه پیام بر اساس فرکانس‌ها به فرد دیگری منتقل می‌شد. این آغاز کار بود.

وی سیر تکاملی این فناوری‌ها را چنین تشریح کرد: این صنعت به تدریج تکمیل شد؛ از صنعت تلگراف به تلفن، فکس و سایر ابزارها رسیدیم تا اینکه به آرپانت (ARPANET) رسیدیم. آرپانت یک شبکه ارتباطات داخلی بود که ابتدا در ارتش آمریکا تست شد و توانست شبکه‌ای از ارتباطات همزمان را ایجاد کند. در نهایت این سیر به اینترنت ختم شد.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه اینترنت موجب تجربه یک دو فضایی شدن جدید و متفاوت شد، گفت: این دو فضایی شدن‌ها مکمل یکدیگر بودند و تکاملی را طی کردند که امروز شاهدیم این دو فضا (فیزیکی و مجازی) بسیار به هم نزدیک شده‌اند. ما با ورود به فضای اینترنت، عنصری را تجربه کردیم که در فضای مجازی به آن سینگل اسپیس (Single Space) یا فضای واحد می‌گوییم؛ فضایی که همگان می‌توانستند به آن دسترسی پیدا کنند.

دکتر عاملی در بخش دیگری از سخنان خود به دسته‌بندی‌های مختلف وب (از وب ۱ تا وب ۵) اشاره کرد و گفت: به نظر من تقسیم‌بندی پنج‌گانه وب، معنادارتر است. در وب یک، اینترنت صرفاً یک ناقله و فیلم اطلاعات بود که به صورت یک‌طرفه روی فضای اینترنت قرار می‌گرفت و ما دریافت می‌کردیم.

وی با تشبیه وب یک به رسانه‌های سنتی افزود: در وب یک، ما دقیقاً مانند مصرف‌کننده رادیو و تلویزیون آنالوگ بودیم. استفاده ما مخاطب‌گونه بود. مخاطب در ارتباطات مانند موجودی است که نمی‌تواند صحبت کند، فقط دریافت می‌کند، به صورت خنثی می‌نشیند و امواج را دریافت می‌کند. وب یک در واقع ظرفیت‌های رادیو و تلویزیون را با این ویژگی که دسترسی فرامکانی فراهم کرده بود، همانندسازی کرده بود.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، با ورود به وب دو را نقطه عطف تاریخ ارتباطات دانست و تأکید کرد: با آمدن وب دو، وارد عرصه‌ای شدیم که در آن مصرف‌کننده تبدیل به کاربر شد. کاربر کسی بود که توانست کنشگری داشته باشد. این کنشگری بسیار مهم بود، زیرا یک رفت و شد دوطرفه بین ارتباط‌گر و ارتباط‌گیر شکل گرفت.

وی اینتگریتی (یکپارچگی) وب را مدیون وب دوم دانست و گفت: در وب دوم بود که وب تعاملی به وجود آمد. مخاطب تبدیل به کاربر شد؛ کاربری که می‌توانست پاسخ دهد، همزمان کنشگری پیدا کند، تولید و بازتولید کند و حتی در ماهیت‌ها و ماهیت‌های محتوا تغییر ایجاد نماید.

دکتر عاملی در ادامه، به حجم عظیم تعاملات روزانه در فضای مجازی اشاره کرد و گفت: بر اساس آمارها، روزانه نزدیک به 100 میلیارد ایمیل در جهان ارسال می‌شود؛ رقمی که بیش از ۱۲ برابر جمعیت کل کره زمین است. این حجم از تبادل پیام نشان می‌دهد که فرد دریافت‌کننده در اینترنت، دیگر صرفاً یک مصرف‌کننده منفعل نیست، بلکه به یک تعامل‌گر فعال تبدیل شده است.

وی با تشریح سیر تکامل وب از حالت داده‌محور به سمت معناگرایی افزود: این عرصه به وب معنایی (Semantic Web) ختم نشد، بلکه ادامه یافت و به وبی تبدیل شد که می‌تواند معنا را متناسب با افراد تولید کند. در اینجا دیگر فقط داده منتقل نمی‌شود، بلکه نظامات معنایی و حتی انتقال احساسات شکل می‌گیرد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، با مقایسه فناوری‌های واقعیت مجازی (VR) و واقعیت گسترده (XR) به تغییر پارادایم در تعامل انسان با فضای مجازی پرداخت و تصریح کرد: در فناوری VR (واقعیت مجازی)، یک سو واقعیت و سوی دیگر مجاز بود و کاملاً ماهیتی صنعتی و ساختگی داشت؛ چرا که کاربر مجبور بود هدست VR به چشم بزند تا تصاویر سه‌بعدی ببیند و کاملاً مشخص بود که با یک امر ساختگی روبروست. اما با پیدایش XR (واقعیت گسترده) که می‌توان آن را مصداق بارز وب ۵ یا وب یکپارچه دانست، هدف اصلی از بین بردن تمایز میان اینجا و آنجا است.

وی با یادآوری روزهای نخست اینترنت که نیازمند فرآیندهای کند لاگین و اتصال بود، خاطرنشان کرد: وب معنایی و وب یکپارچه توانستند این عرصه را برای انتقال معنا و احساس هموار کنند. این روند در صنعت رباتیک نیز مشهود است؛ اندرویدها و ربات‌های هیومنید (شبیه انسان) به گونه‌ای در حال تکامل هستند که جنبه‌های انسانی در آن‌ها بالا رفته و به زودی به ربات‌هایی می‌رسیم که تشخیص نخواهیم داد که آیا با یک انسان مواجهیم یا یک ربات. البته تحقق کامل وب ۵ نیازمند سرعت‌های بسیار بالای اینترنت برای انتقال این حجم از داده است.

دکتر عاملی در جمع‌بندی مباحث پیشین، دو فضایی شدن را در دو سطح تحلیل کرد و گفت: ابتدا یک دو فضایی شدن طبیعی در انسان داشتیم که بر پایه تقابل عینیت و ذهنیت در درون انسان نهادینه شده بود. سپس یک دو فضایی شدن صنعتی را تجربه کردیم که با ظهور صنعت ارتباطات همزمان (از تلگراف مورس) آغاز شد و امروز با اینترنت، هوش مصنوعی و در ادامه صنعت کوانتوم، به قابلیت‌های بی‌نظیری دست یافته است.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، با بیان اینکه فضای دوم (فضای مجازی) دارای خصوصیات ماهوی و هستی‌شناختی ویژه‌ای است که حکمرانی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، تأکید کرد: در این فضای جدید، چهار رکن اساسی جهان فیزیکی دستخوش تغییر بنیادین شده‌اند، مفهوم زمان خطی فیزیکی، در جهان دوم به زمان مجازی تغییر یافته است. مفهوم مکان فیزیکی و جغرافیایی، جای خود را به فضا (Space) و مفهوم فرامکان داده است. کار در جهان فیزیکی جنبه انجام در جغرافیا دارد، اما در جهان دوم، کار مجازی جایگزین آن شده است. به جای انرژی فیزیکی، ما در فضای مجازی با انرژی مجازی مواجهیم.

دکتر عاملی در ادامه به تمایز تکنولوژی جدید (New Technology) با تکنولوژی‌های سنتی پرداخت و گفت: این جدید بودن، ناظر بر رقومی (دیجیتال) بودن این صنعت در برابر تکنولوژی‌های فیزیکی است. تکنولوژی فیزیکی با صنعت ریسندگی و چاپ آغاز شد، اما وقتی مورس صنعت ارتباطات همزمان را بنیان نهاد، به مرور مفهومی تحت عنوان سیستم رایانش فراگیر (Pervasive Computing System) شکل گرفت.

وی دلیل نام‌گذاری این سیستم را چنین تشریح کرد: دیوایس‌ها (ابزارها) به پدیده‌ها متصل شدند و با جمع‌آوری انبوهی از داده، در فضا پخش شدند. این پراکندگی دیوایس‌ها، زندگی بشر را وارد دوره کاملاً جدیدی کرد.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در پایان، به سیر تکامل اتصال دیوایس‌ها از اینترنت اشیا به اینترنت همه‌چیز اشاره کرد و افزود: ابتدا از اینترنت اشیا (IoT) و اتصال دیوایس‌ها  به اشیاء صحبت شد، اما امروز به اینترنت همه‌چیزها (IoE) رسیده‌ایم. در این مرحله، دیوایس‌ها نه تنها به اشیا، بلکه به اطلاعات، فرایندها و انسان‌ها متصل می‌شوند. امروز دیوایس‌ها به انسان‌ها، پدیده‌های طبیعی مانند جنگل‌ها، زیرساخت‌هایی مانند اتوبان‌ها، صنایع و همچنین فرایندهای پیچیده اجتماعی و اقتصادی گره خورده‌اند و این یعنی ورود به عصر حکمرانی بر پدیده‌های به‌هم‌تنیده و فراگیر.

دکتر عاملی با اشاره به اینکه اتصال دیوایس‌ها به پدیده‌ها، عملاً دامنه هستی را درنوردیده است، اظهار داشت: امروز شما با یک کلیک موس، انتقال پولی را انجام می‌دهید که پیش‌تر نیازمند مراجعه حضوری به بانک و طی کردن فرایندهای پیچیده اداری بود. اکنون یک نرم‌افزار یا کیوسک بانکی، تمام این فرایندها را مدیریت می‌کند. این اتصال، یک صنعت اقتصادی بزرگ را پدید آورده و شرکت‌هایی را که این امکانات را توسعه می‌دهند، به درآمدهای چندمیلیارد دلاری رسانده است.

وی با بیان اینکه هر اتصالی نسبت به جهان فیزیکی، عملاً فرش زیر پای جهان فیزیکی را می‌کشد، به آمارهای نگران‌کننده درباره آینده کار اشاره کرد و گفت: شرکت مک‌کینزی اعلام کرده است که تا سال ۲۰۳۰، نیمی از مشاغل قبلی از بین خواهد رفت. این روند هم‌اکنون نیز آغاز شده است؛ به‌طوری‌که در اروپا ۵۰ درصد شعبه‌های بانک تعطیل شده‌اند. در ایران نیز اگرچه بانک‌ها از پیشگامان ایجاد فضای الکترونیک و خرید الکترونیک بودند، اما همچنان شاهد تداوم فعالیت شعب فیزیکی هستیم. هرچند حتی نیاز به احراز هویت حضوری نیز به‌تدریج با فناوری‌های جدید در حال حذف شدن است.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، با هشدار درباره پیامدهای انسانی این هوشمندسازی پرسید: آیا هوشمندسازی باید همه‌چیز را در بر بگیرد یا ما نیاز به یک نگاه فرامادی داریم؟ اگر با نگاه الهی به ماجرا بنگریم، باید توجه کنیم که هویت متعالی انسان و ارتباطات انسانی و طبیعی او نباید در این فضا از بین برود.

وی با تشریح سیر تحول محتوای اینترنت خاطرنشان کرد: اولین کسب‌وکارهایی که به فضای اینترنت آمدند، مربوط به صنعت پورنوگرافی بود و تا سال‌ها مصرف اول و دوم داده در اینترنت متعلق به این حوزه بود. اما امروز این صنعت به رده‌های هفدهم یا هجدهم (و در برخی داده‌کاوی‌ها به رده بیست‌وچهارم و بیست‌وپنجم) رسیده است. دلیل این امر آن است که اینترنت و فضای دوم، وارد امور جدی زندگی بشر شده است.

دکتر عاملی با اشاره به عظمت اقتصاد دیجیتال افزود: اقتصاد اینترنت هم‌اکنون بین ۶ تا ۷ تریلیون دلار از تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان را به خود اختصاص داده است و پیش‌بینی می‌شود این حجم به‌سرعت افزایش یابد؛ تا جایی که چه‌بسا ۸۰ درصد از GDP جهانی به فضای دوم منتقل شود.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، ظهور شرکت‌های بزرگ تولید محتوا و خدمات را از عوامل اصلی تقویت فضای دوم دانست و گفت: وقتی پلتفرم‌هایی مانند دیجی‌کالا یا اسنپ یا تپسی به وجود می‌آیند، مدیریت کلان صنعت حمل‌ونقل و خدمات را در دست می‌گیرند و دامنه فعالیت خود را به همه‌چیز گسترش می‌دهند (اسنپ‌فود، اسنپ‌دکتر و غیره). این بنگاه‌های بزرگ، منطق خود را به فضای اول (فیزیکی) نیز امتداد می‌دهند.

وی برای تبیین این امتداد منطقی، مثال‌هایی از سیستم‌های مدیریت بحران و لجستیک ارائه کرد و توضیح داد: منطق نزدیک‌ترین منبع، همان اصولی است که در سیستم اورژانس ۱۱۰ نیروی انتظامی یا سامانه ۱۳۷ شهرداری‌ها (که در زمان مدیریت شهری سابق با ۶۰ اپراتور، درخواست را به نزدیک‌ترین ایستگاه ارجاع می‌داد) پیاده‌سازی شد تا خدمات در کمترین زمان به نقطه حادثه برسد. امروز شرکت‌هایی مانند آمازون با ایجاد ناوگان حمل‌ونقل هوایی، ریلی و زمینی، دقیقاً همین منطق را در مقیاس جهانی برای رساندن کالا اجرا می‌کنند.

دکتر عاملی، کراودسورسینگ (Crowdsourcing) را عنصری کلیدی در انتقال ثروت به فضای دوم برشمرد و تصریح کرد: امروز از جمعیت ۸.۵ میلیاردی جهان، نزدیک به ۶ میلیارد نفر به اینترنت متصل هستند. جالب آنکه حتی در کشورهای فقیر با درآمد سرانه ۱ تا ۲ دلار در روز، اتصال به اینترنت با سرعت بالا به‌طور جدی دنبال می‌شود. کراودسورسینگ یعنی هر کاربر، خود یک منبع برای استفاده، تولیدگری و کنشگری در این فضا است. وقتی بنگاه‌ها ببینند با جامعه‌ای ۶ میلیاردی از مشتریان (با قدرت‌های خرید متفاوت) روبرو هستند، قطعاً سرمایه‌گذاری کلانی در این فضا انجام می‌دهند.

وی با اشاره به جابه‌جایی قدرت اقتصادی گفت: در گذشته بنگاه‌های صنعتی سنتی پیشتاز بودند، اما امروز شرکت‌های فناوری اطلاعات بالاترین ارزش سرمایه را دارند. پس از آرامکو (که ارزش سرمایه آن تحت‌تأثیر تحولات منطقه‌ای نوسان داشته)، شرکت‌هایی مانند آمازون (با ارزش سرمایه‌ای فراتر از ۴ تریلیون دلار) و آلفابت (شرکت مادر گوگل) در صدر قرار دارند. گوگل چنان بر آینده متمرکز است که گاهی بودجه تحقیق و توسعه (R&D) آن از سود سالیانه‌اش نیز فراتر می‌رود؛ بودجه‌ای که پیش‌تر از غول‌هایی مانند فولکس‌واگن (با ۱۹ میلیارد دلار) نیز پیشی گرفته است.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، به حجم حیرت‌انگیز داده‌ها در فضای دوم اشاره کرد و گفت: ظرفیت اطلاعاتی فضای دوم هم‌اکنون بیش از ۱۰۰ زتابایت است. تنها گوگل بیش از ۲۴.۵ زتابایت اطلاعات را در حدود ۱۵ دیتاسنتر بزرگ در سطح جهان مدیریت می‌کند (که اخیراً یکی از این مراکز در امارات هدف حملات موشکی قرار گرفت). کاربران با اشتیاق به تولید و پردازش داده، مدام این بستر را توسعه می‌دهند.

وی با انتقاد از انحصار حکمرانی اینترنت خاطرنشان کرد: گوگل هم‌اکنون ۹۸.۵ درصد از جستجوهای کاربران ایرانی را به خود اختصاص داده است. اما از آنجا که آمریکایی‌ها حاضر به شراکت در حکمرانی اینترنت نیستند و مرکز مدیریت هر آدرس IP در این کشور است، کشورهایی مانند چین و روسیه به‌طور جدی در حال تغییر این معادله هستند. آن‌ها با ایجاد جستجوگرهای مستقل و توسعه مفاهیم اینترنت ۲ و اینترنت ۳، در پی شکستن این انحصار و ایجاد ثروت و قدرت دیجیتال بومی هستند.

دکتر عاملی به نقش فناوری‌های نوین در تکمیل این پازل اشاره کرد و افزود: فناوری واقعیت مجازی (VR)، اینترنت همه‌چیز (IoE)، پایداری اتصال (همیشه متصل بودن) و به‌ویژه فناوری‌های شناختی (Cognitive Technologies)، همگی ابزارهایی بودند که تلاش کردند شکاف میان پردازش ماشینی و ادراک انسانی را پر کنند و هوشمندی را در این جهان دوگانه به اوج برسانند.

دکتر عاملی در ادامه، به ریشه‌های شکل‌گیری هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: حوزه علوم شناختی (Cognitive Science) خود عرصه‌ای بود که به‌نوعی پایه و اساس هوش مصنوعی بر مبنای آن بنا شد. خوشبختانه در کشور ما نیز اتفاقات خوبی در این حوزه رخ داد. خاطرم هست که حدود ۱۵ تا ۱۶ سال پیش، آزمایشگاه فناوری شناختی در دانشگاه تهران ایجاد شد. در آن زمان نزدیک به ۳۰ میلیارد تومان برای آن هزینه شد که در آن برهه زمانی، معادل دلاری آن رقم بسیار درشت و چشمگیری محسوب می‌شد. شهید دکتر کمال خرازی نیز نقش بسیار مهمی در تقویت و توسعه این حوزه ایفا کردند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، فناوری واقعیت گسترده (XR) را گامی بزرگ برای محو مرزهای دو فضا دانست و اظهار داشت: واقعیت گسترده تلاش می‌کند تفاوت‌ها میان فضای فیزیکی و مجازی را به حداقل برساند. هدف این است که شما فضای سه‌بعدی را نه با هدست‌های سنگین، بلکه با قابلیت‌های پیشرفته بازنمایی تجربه کنید؛ به‌طوری‌که احساساتی مانند زبری و نرمی، یا حتی انتقال حس چشایی و مزه به‌صورت صنعتی به کاربر منتقل شود. تلاش‌های وسیعی در این فضا در جریان است تا «اینجا» و «آنجا» را به هم نزدیک کند. البته رسیدن به واقعیت مطلق گسترده و شکل‌گیری کامل صنعت وب ۵ راه طولانی در پیش دارد و هوش مصنوعی قطعاً در این مسیر نقش کلیدی ایفا خواهد کرد.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، با اشاره به ظهور متاورس و تغییر نام فیس‌بوک به متا (Meta) گفت: فیس‌بوک که با ۲.۵ میلیارد کاربر رکورددار بود، نام خود را به متا تغییر داد تا مفهوم «فرا» و «فراتر» را در برند خود نهادینه کند. صنعت متاورس ابتدا در بازی‌های رایانه‌ای شکل گرفت، زیرا در بازی شما به‌عنوان یک کنشگر فعال قرار می‌گیرید؛ موانع را کنار می‌زنید، آتش می‌زنید و آتش می‌گیرید. صنعت بازی امروز یک غول اقتصادی است؛ چنان‌که در ایران بیش از ۳۰ میلیون گیمر داریم که به‌طور متوسط روزانه بیش از ۴ تا ۵ ساعت بازی می‌کنند.

وی در ادامه به نقش حیاتی بلاک‌چین در این زیست‌بوم جدید پرداخت و تصریح کرد: صنعت بلاک‌چین در این عرصه دو فضایی شدن، متولی تأمین اعتبار و اصالت است. وقتی شما با بلاک‌چین کار می‌کنید، اصالت نقل‌وانتقالات پولی و حتی دادوستدهای اداری در درون خود فرایند تأمین و قطعی می‌شود. این صنعت، زیربنای اعتماد در تراکنش‌های جهان دوگانه است.

دکتر عاملی، ورود هوش مصنوعی را نقطه عطف تاریخ فناوری و عامل تغییر صورت‌مسئله دانست و گفت: هوش مصنوعی عملاً یک «تغییر پارادایم» (Paradigm Shift) ایجاد کرده است. توماس کوهن وقتی از پارادایم صحبت می‌کند، آن را یک نظام زبانی می‌داند؛ نظامی که تولید معنا می‌کند و معانی را رمزگشایی می‌کند. پارادایم‌ها به‌راحتی تغییر نمی‌کنند.

وی برای تبیین این مفهوم از یک مثال تاریخی استفاده کرد و افزود: اگر به خاطر داشته باشید، در دوران دفاع مقدس در منطقه‌ای مانند تپه‌های آوزین، نیروهای مستقر برای ارتباط با هم از کدهای بی‌سیم ارتش استفاده می‌کردند. اگر سیستم کدینگ عوض می‌شد، دیگر هرچه فرد پشت بی‌سیم صحبت می‌کرد، طرف مقابل قادر به رمزگشایی آن نبود. پارادایم شیفت نیز دقیقاً همین‌طور است؛ منجر به تغییر کدینگ زیست‌بوم زندگی می‌شود. هوش مصنوعی در حال تغییر کدینگ سیستم زندگی ماست و این تغییر بزرگی است که با سرعتی حیرت‌انگیز در حال وقوع است.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، با ابراز نگرانی عمیق از تأثیر هوش مصنوعی بر فرایند تولید علم و پژوهش، خاطره‌ای از فضای آکادمیک را بازگو کرد و گفت: امروز تلقی ما از هوش مصنوعی بسیار بزرگ شده و ذهن خیلی‌ها سریعاً به سمت چت‌بات‌ها می‌رود. چندی پیش یکی از دانشجویانم پروپوزال پایان‌نامه کارشناسی ارشدش را آورد. به محض نگاه کردن به متن، بدون نیاز به بررسی نرم‌افزاری، به او گفتم: «شما این پروپوزال را با هوش مصنوعی نوشته‌اید!» پس از بررسی مشخص شد ۹۰ درصد آن توسط AI تولید شده است.

وی با بیان خط‌قرمزهای استفاده از AI در پژوهش تأکید کرد: به دانشجو گفتم این کار قابل قبول نیست. شما می‌توانید از هوش مصنوعی برای طوفان فکری (Brainstorming)، تست مفروضات، و پیدا کردن منابع استفاده کنید، اما نوشتن را باید خودتان انجام دهید. باید سراغ اصل مقاله بروید و به عمق مطلب نفوذ کنید. خطری که الان هوش مصنوعی در حوزه علم ایجاد می‌کند این است که دانش سطحی می‌شود و افراد همه دارایی‌های ذهنی و تحلیلی خود را واگذار می‌کنند تا هوش مصنوعی برایشان تولید کند.

دکتر عاملی به فلسفه شکل‌گیری فناوری‌ها و الهام آن‌ها از طبیعت اشاره کرد و گفت: صنایع و فناوری‌ها، تقلیدی از انسان و طبیعت هستند. به‌عنوان مثال، هواپیما دقیقاً بر مبنای خصوصیات پرنده طراحی شده است؛ دو بال دارد، یک نوک (دماغه) دارد و فضایی که برای جهش و آیرودینامیک یک پرنده در طبیعت وجود دارد، در مهندسی هواپیما بازسازی شده است. سیر تکامل فناوری‌ها، از جمله هوش مصنوعی، در واقع تلاشی برای تقلید از ساختارهای بی‌نهایت پیچیده مغز انسان و شگفتی‌های طبیعت است تا بتواند ادراک، یادگیری و کنشگری را شبیه‌سازی کند.

دکتر عاملی برای تبیین جایگاه هوش مصنوعی، ابتدا به دوره‌بندی دقیق انقلاب‌های صنعتی پرداخت و گفت: اگر بخواهیم انقلاب صنعتی را دوره‌بندی کنیم، انقلاب اول با ظهور ماشین بخار آغاز شد. انقلاب دوم با اختراع و گسترش برق شکل گرفت. انقلاب سوم، عصر صنایع الکترونیک، اطلاعات و ارتباطات بود؛ دورانی که مین‌فریم‌های (Mainframe) عظیم در فیلادلفیا ساخته شدند، حدود ۵۰۰۰ لامپ داشتند و هنگام روشن شدن، برق کل شهر فیلادلفیا را تحت‌الشعاع قرار می‌دادند! اما همین صنعت بزرگ کامپیوتر، امروز به فناوری‌های کوچکی تبدیل شده که به‌راحتی در جیب شما جای می‌گیرد. و اکنون ما در آستانه یا در دل انقلاب چهارم هستیم که ظهور صنعت دیجیتال و هوشمندسازی فراگیر آن را تعریف می‌کند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، ماهیت هوش مصنوعی را این‌گونه تشریح کرد: هوش مصنوعی در واقع یک شبیه‌سازی از هوش انسانی است. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، مغز انسان دارای ۸۶ میلیارد نورون است که به‌صورت ماژولار به هم متصل می‌شوند و کانال‌های ارتباطی آن‌ها یعنی سیناپس‌ها، بیش از یک تریلیون عنصر هستند که این شبکه را به هم پیوند می‌دهند. دقیقاً همین ظرفیت‌ها اکنون در هوش مصنوعی‌های بزرگ (Big AI) بازآفرینی شده‌اند. نظام‌های مدل زبانی بزرگ (Large Language Models یا LLMs) به وجود آمده‌اند که این حجم عظیم از ظرفیت‌ها و پارامترها را به یکدیگر متصل کرده و پردازش می‌کنند.

دکتر عاملی با دسته‌بندی انواع تعاملات در جهان جدید، به نقطه عطف حذف عامل انسانی از چرخه اشاره کرد و افزود: در فضای طبیعی، ما ارتباط انسان با انسان را داریم. در فضای صنعتی، ارتباط انسان با صنعت را تجربه می‌کنیم؛ مثلاً شما هر روز با موبایل خود کاری انجام می‌دهید، پراکنشی (انتشار اطلاعات) انجام می‌دهید یا فضایی را مدیریت می‌کنید و در اینجا انسان طبیعی نقش دارد. اما گاهی اوقات ارتباط‌گر و ارتباط‌گیر انسانی کاملاً حذف می‌شوند و ارتباطات به‌صورت اتوماسیون (Automation) صورت می‌گیرد. اینجاست که هوش مصنوعی کامل شکل می‌گیرد.

وی برای تبیین این موضوع مثال‌های ملموسی از زندگی روزمره ارائه کرد: اولین تجربه‌های این امر در سیستم برداشت مستقیم (Direct Debit) بانک‌ها رخ داد. شما به بانک اجازه می‌دهید که اقساط یا دیون شما را به‌صورت خودکار در ماه‌های مشخص پرداخت کند و دیگر نیازی نیست هر ماه شخصاً برای واریز مراجعه کنید. این مفهوم اکنون گسترش یافته است: ظهور کنتورهای هوشمند آب، کنترل هوشمند برق و تلفن‌های هوشمند که مستقیماً به نظام بانکی متصل هستند. دیگر کسی وارد خانه نمی‌شود تا کنتور را بخواند؛ الگوریتم‌ها کنتور را قرائت می‌کنند و بدون اینکه شما حتی وارد نرم‌افزار شوید، مبلغ به‌صورت خودکار از حسابتان کسر می‌شود.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: این صنعت هوش مصنوعی که عامل انسانی را از حلقه ارتباط حذف می‌کند، اکنون به یک صنعت پردامنه تبدیل شده و بسیاری از عرصه‌های زندگی را در بر گرفته است؛ از اقداماتی که باید در ساعات خاصی از روز به‌لحظه انجام شوند (مانند محدودیت‌های تراکنش بانکی در ساعات خاص که توسط سیستم‌های هوشمند مدیریت می‌شود) گرفته تا مدیریت آب سدها، مدیریت کارخانه‌ها، صنعت گسترده غذا و به‌ویژه خودروهای هوشمند بدون راننده که راننده را به‌طور کامل حذف می‌کنند. این یک تغییر بسیار قوی و بنیادین است.

دکتر عاملی در ادامه به یکی از مفاهیم کلیدی ادبیات فضای مجازی یعنی Detection اشاره کرد و گفت: دیتکشن به معنای درک وجود (Perception of Existence) است؛ به این معنا که دیوایس‌ها و حسگرها می‌آیند و موجودیت‌های جهان فیزیکی را دریافت و شناسایی می‌کنند. وقتی از صنعت نقشه‌خوانی هوشمند یا مسیریاب‌ها استفاده می‌کنیم، این سیستم‌ها موقعیت جغرافیایی را به‌لحظه (Detect) یا شناسایی می‌کنند تا بتوانند به ما راهنمایی کنند که از چه مسیری برویم تا با ترافیک کمتری مواجه شویم. این در واقع یک دوفضایی گسترده‌ای است که روزانه ما از آن استفاده می‌کنیم.

وی افزود: سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و سامانه موقعیت‌یاب جهانی (GPS)، دو سامانه‌ای هستند که اساس مدیریت شهری را تغییر داده‌اند. به تبع این دو فناوری، یک نظام مدیریت شهری جدید در حال شکل‌گیری است که کاملاً با مدیریت شهری سنتی متفاوت است.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، با بیان یک تجربه زیسته آکادمیک، به چالش‌های پذیرش این پارادایم جدید در حوزه شهرسازی پرداخت و گفت: من به‌عنوان استاد راهنما، معمولاً پایان‌نامه‌ای از خارج از دانشکده قبول نمی‌کردم، اما با همکاری مرحوم دکتر حبیبی (رئیس وقت پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران)، مشترکاً یک رساله دکتری را با عنوان دو فضایی شدن نظام شهرسازی تعریف و هدایت کردیم.

وی خاطرنشان کرد: در آن زمان، وقتی این موضوع را در میان انجمن‌های شهرسازی مطرح می‌کردم، با ملاحظات و مقاومت‌های زیادی روبرو می‌شدم و به‌راحتی این امر را نمی‌پذیرفتند. اما امروز ما به «شهرسازی هوشمند» و یک نظام شهرسازی دو فضایی دست یافته‌ایم. اگر امروز متولیان امر به این واقعیت توجه نکنند، قطعاً خسارات سنگینی به شهرها و شهروندان وارد خواهد شد.

دکتر عاملی به ریشه‌های این تفکر اشاره کرد و افزود: یادم می‌آید که حدود ۱۰ سال پیش در انجمن بهره‌وری، صحبتی را تحت عنوان «بهره‌وری دو فضایی» مطرح کردم؛ مفهومی که امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت و مصداق عینی پیدا کرده است.

دکتر عاملی بحث خود را با تشریح مفهوم بهره‌وری دو فضایی آغاز کرد و گفت: بهره‌وری در فضای دوم، سطح کارایی را به سمت متمایل به بی‌نهایت می‌کشاند. چرا؟ زیرا بهره‌وری در ذات خود، مدیریت نسبت میان «داده و ستانده» است؛ اینکه چقدر وقت می‌گذارید و چقدر کار انجام می‌شود. در نظام سنتی، محاسبات نشان می‌دهد که میانگین بهره‌وری مفید افراد در ایران حدود نیم ساعت در روز است. اما وقتی نظامات را هوشمند می‌کنید، بهره‌وری قطعی می‌شود. در این فضا، بهره‌وری دیگر سلیقه‌ای نیست، خستگی و فرسایش انسانی در آن وجود ندارد و عامل انسانی که بخواهد تمایلات شخصی را دخالت دهد، حذف می‌شود. همه‌چیز قابل الگوریتمی‌شدن است: به این درخواست پاسخ بده، به آن پاسخ نده؛ به این مقدار بده و به آن مقدار دیگر. این فرایندها کاملاً قابلیت الگوریتمی‌شدن دارند.

 

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، با اشاره به نام‌گذاری دوران حاضر به عصر الگوریتم، یادآور ریشه‌های اصیل این مفهوم شد: الگوریتم متعلق به دانشمند بزرگ ایرانی، خوارزمی، است. خوارزمی برای اولین بار مدل الگوریتمی را برای حل مسئله طراحی کرد. پیش از او، مسائل در قالب معادلات دو مجهولی یا چند مجهولی با روش‌های خطی حل می‌شدند، اما خوارزمی الگوریتمی طراحی کرد که در آن انتخاب وجود دارد. شما بین گزینه الف و ب انتخاب می‌کنید؛ اگر الف را انتخاب کردید، در مسیر الف باز هم انتخاب‌های جدیدی دارید.

 

او مسیرهای بازگشت را نیز طراحی کرد. بنابراین، الگوریتم خوارزمی یک موجود زنده است؛ موجودی شبیه به مغز ما که پردازش می‌کند، انتخابگر است، برخی چیزها را می‌پذیرد، برخی را رد می‌کند و نسبت به برخی بی‌علاقگی نشان می‌دهد.

وی افزود: الگوریتم امروز عنصری است که در فضای هوش مصنوعی طراحی می‌شود، البته متغیرهای آن بستگی به توانایی و مقیاس بنگاه‌های فناوری دارد.

دکتر عاملی با ابراز نگرانی از عقب‌ماندگی کشور در به‌کارگیری هوش مصنوعی برای حکمرانی، تصریح کرد: ما در حال حاضر در تولید مقالات علمی هوش مصنوعی تقریباً رتبه یازدهم جهان را داریم و در صنایع فناوری جدید مانند نانو، رتبه چهارم جهان هستیم. اما متأسفانه در اجرایی‌سازی و به‌کارگیری هوش مصنوعی در حکمرانی، رتبه ما حدود ۸۵ است. ما نتوانستیم به‌درستی از این فناوری برای تحول در نظام اداری استفاده کنیم.

وی برای اثبات این ادعا، به یک تجربه موفق تاریخی اشاره کرد: خاطرم هست در سال‌های ۸۹ و ۹۰، تیمی مأموریت یافت تا گمرک ایران را هوشمندسازی کند. هدف این بود که به محض ورود کالا، شناسایی، کدگذاری، تعیین تعرفه گمرکی و پرداخت هوشمندانه انجام شود و کالا سریعاً ترخیص (Release) گردد. در آن زمان، درآمد گمرک حدود دو هزار میلیارد بود. پس از اجرای فرایند هوشمندسازی، درآمد به 18 تا 20 هزار میلیارد رسید؛ یعنی 10 برابر شد! دلیل این جهش، حذف خطاهای انسانی و فساد در فرایندها بود.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، به موفقیت دیگر نظام اداری کشور نیز اشاره کرد و گفت: امروز پرداخت حقوق نزدیک به ۸ میلیون کارمند لشکری و کشوری به‌صورت متمرکز از خزانه انجام می‌شود. این یک اتفاق بسیار مهم است که اگرچه دستگاه‌ها هنوز باید داده‌ها را تأمین کنند، اما تراکنش مالی توسط سازمان برنامه و بودجه صورت می‌گیرد و این خود نشان‌دهنده ظرفیت بالای حذف واسطه‌های ناکارآمد است.

دکتر عاملی، فلسفه نهایی این تحول را حکمرانی متعالی دانست و توضیح داد: حکمرانی متعالی یکی از بنیادی‌ترین امورشان، تأمین احترام و حقوق انسانی است. خداوند در آیه 9 سوره رعد می‌فرماید: " عَالِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعَالِ” (داناى نهان و آشکار، آن خداى بزرگ متعال"؛ خداوند برتر است، زیرا وجود و ذات حقیقی در جهان اوست و انسان‌ها نمی‌توانند بر یکدیگر استیلای ذاتی پیدا کنند. اما امروز ما کلی استیلای نظامات بروکراتیک در کشور داریم که موجب آزار مردم می‌شود.

وی با استناد به سیره نبوی تأکید کرد: پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «دو نیکی هست که برتر از آن نیست: توحید و رفع آزار از مردم و دو پلیدی هست که بدتر از آن نیست: شرک و آزار به مردم». اگر بخواهیم آزارزدایی از نظام بروکراتیک کشور انجام دهیم، مستلزم آن است که تمام فرایندهای صدور مجوز کارت صنعتی، گواهینامه، گذرنامه و کسب‌وکار را که امروز به‌صورت فرایندهای کاغذی و زمان‌بر تعریف شده‌اند، به‌طور کامل الگوریتمی و هوشمند کنیم و مراجعه به دوایر دولتی را صفر کنیم.

دکتر عاملی در جمع‌بندی نهایی، برای مدیریت صحیح دو فضایی شدن، چارچوبی تحت عنوان پنج نسبت میان فضای اول (فیزیکی) و فضای دوم (مجازی) ارائه کرد و گفت: باید طراحی حکمرانی بر اساس منطق این نسبت‌ها انجام شود. برخی امور باید ۱۰۰٪ در این جهان حضور و فیزیکی شوند و اساساً نباید به فضای مجازی برده شوند. مانند عبادت؛ مسجد و خانه خدا (مسجدالحرام) برای انجام حج، قابل مجازی‌سازی نیستند. اگر هم طواف مجازی برای تمرین ایجاد شود، آن روح و معنای اصلی را منتقل نمی‌کند. همچنین امور زیستی مانند غذا خوردن (که انتقال انرژی واقعی نیاز دارد)، خوابیدن و تنفس، متعلق به جهان فیزیکی هستند.

وی با بیان اینکه برخی امور محتوم به این هستند که قطعاً مجازی شوند، به‌ویژه خدمات اداری گفت: امروز نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد احساس فساد در میان مردم بالاست (حتی اگر واقعیت فساد آن‌قدرها نباشد). برای رفع این احساس و افزایش شفافیت، خدماتی که قابلیت اتوماسیون دارند باید ۱۰۰٪ مجازی و هوشمند طراحی شوند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی درباره نسبت تکرار و آینه‌واری بیان کرد: در این حالت، ما یک پدیده از جهان فیزیکی را در جهان مجازی عیناً تکرار می‌کنیم تا برای فرد انتخاب ایجاد کنیم که کدام را دنبال کند. گاهی هم برعکس، امری که در جهان مجازی شکل گرفته، در جهان فیزیکی تکرار می‌شود؛ مانند فروشگاه‌های مجازی (دیجی‌کالا یا آمازون) که برای تکمیل تجربه کاربری، شعب فیزیکی نیز دایر می‌کنند.

دکتر عاملی درباره نسبت پنجم یعنی نسبت تکمیلی عنوان کرد: در این مدل، بخشی از فرایند در جهان فیزیکی و بخشی دیگر در جهان مجازی انجام می‌شود تا این دو فضا به‌عنوان فضای مکمل یکدیگر عمل کنند و زنجیره ارزش را تکمیل نمایند.

وی درباره نسبت پویا و تکاملی افزود: این نسبت توانایی سیستم برای جابه‌جایی هوشمندانه‌ی یک خدمت از یک نسبت به نسبت دیگر، بر اساس بلوغ فناوری و تغییر نیازهای جامعه است.

دکتر عاملی در خاتمه با اشاره به محدودیت زمانی نشست گفت: یقین دارم که بازطراحی حکمرانی کشور بر اساس این منطق، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای حفظ کرامت انسانی و ارتقای بهره‌وری ملی و کاهش تخریب محیط زیست و تسهیل زندگی مردم است.

در بخش پایانی و پرسش و پاسخ نشست مجازی نخبگان با موضوع تحول در حکمرانی در عصر جهان دوگانه، دکتر عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، به پاسخگویی درباره چالش‌های فیلترینگ، شکاف زیرساختی دولت و بخش خصوصی، ضرورت تکمیل شبکه ملی اطلاعات و خطر وابستگی مطلق به پلتفرم‌های خارجی پرداخت.

وی در این بخش با تأیید دغدغه‌های منتقدان درباره نگاه سنتی به فضای مجازی، بر لزوم به‌روزرسانی قوانین ۲۵ سال پیش، ارتقای سواد مجازی در سه سطح و جلوگیری از بردگی و استعمار مجازی از طریق بومی‌سازی هوشمندانه فناوری تأکید کرد.

در پاسخ به سوالی درباره مقایسه عملکرد بخش خصوصی و دولت در به‌کارگیری هوش مصنوعی، دکتر عاملی تصریح کرد: بدون شک بخش خصوصی و بانک‌ها در این مسیر موفق‌تر عمل کرده‌اند. به‌عنوان مثال، پلتفرمی مانند اسنپ تنها با حدود ۵۰۰ نفر پرسنل، صنعت حمل‌ونقلی را مدیریت می‌کند که جامعه بزرگی را در بر می‌گیرد. این پلتفرم‌ها موجب جبران کمبود درآمدها و ایجاد شغل دوم برای افراد در خارج از ساعات اداری شده‌اند و اگر نبودند، مشکلات مالی مردم بسیار بیشتر بود.

وی در ادامه به چالش‌های دولت اشاره کرد و افزود: سازمان امور اداری و استخدامی در حال تدوین برنامه‌ای برای هوشمندسازی و تغییر مدل حکمرانی است، اما با گلوگاه‌های جدی زیرساختی مواجهیم. برای توسعه زیرساخت در شهر تهران، به حدود ۲۲ میلیون کیلومتر کابل نوری نیاز است. تلاش برای برون‌سپاری این کار به شرکت‌های خارجی نیز با موانعی روبرو شد. در فرایند دیجیتالی‌سازی، اولین گام مجازی‌سازی است؛ همان‌طور که در دانشگاه تهران حدود ۴۰۰ هزار پرونده فیزیکی دانشجویی را به دانشکده فنی واگذار کردیم تا به پرونده مجازی تبدیل شوند و بر مبنای آن، پنج اولویت نیاز دانشجویی برای هوشمندسازی تعریف گردید.

دکتر عاملی با رد تصورات نادرست درباره شبکه ملی اطلاعات، بر اهمیت حیاتی حاکمیت داده‌ها تأکید کرد و گفت: متأسفانه برخی تصور می‌کنند شبکه ملی اطلاعات به معنای دخالت دولت در امور خصوصی یا کنترل اطلاعات مردم است. این در حالی است که داده‌ها مهم‌ترین دارایی ملی امروز هستند و حکم قلک و دارایی کشور را دارند. کشورها اکنون هوشیار شده‌اند و اجازه نمی‌دهند داده‌هایشان در دیتاسنترهای کشورهای دیگر نگهداری شود.

وی کارکرد عملیاتی این شبکه را این‌گونه تشریح کرد: مزیت شبکه ملی اطلاعات این است که هم می‌تواند خدمات اینترنتی ارائه دهد و هم به‌عنوان شبکه داخلی عمل کند. به‌عنوان مثال، در شرایطی که اینترنت بین‌الملل قطع می‌شود، خدمات بانکی، پلتفرم‌هایی مانند اسنپ و خریدوفروش‌های داخلی به‌دلیل فعال بودن شبکه داخلی دچار اختلال نمی‌شوند. پروژه شبکه ملی اطلاعات هم‌اکنون حدود ۵۵ درصد پیشرفت دارد و باید هرچه سریع‌تر به ۱۰۰ درصد برسد.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین به تأسیس سازمان ملی هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: تصویب اساسنامه این سازمان در شورای عالی انقلاب فرهنگی در زمان دولت شهید رئیسی، اقدامی بسیار بزرگ بود. اما این سازمان باید یک نهاد فرانهادی باشد؛ به‌طوری‌که رئیس آن عضو هیئت دولت و ترجیحاً در حد معاون اول رئیس‌جمهور باشد تا بتواند هماهنگی لازم را میان دستگاه‌ها ایجاد کند.

در ادامه نشست، یکی از حاضرین با انتقاد از نگاه سنتی و منفی به فضای مجازی، به فیلترینگ گسترده پلتفرم‌هایی مانند یوتیوب اعتراض کرد و نگرانی خود را از وابستگی مطلق سخت‌افزاری و نرم‌افزاری به کشورهای معاند در صورت قطع دسترسی ابراز داشت.

دکتر عاملی در پاسخ به این دغدغه، با استناد به دیدگاه امام شهید اظهار داشت: امام شهید از اینترنت به هوا تعبیر کردند؛ به این معنا که همان‌طور که بدون هوا نمی‌توانیم حیات داشته باشیم، امروز بدون اینترنت نمی‌توانیم زندگی کنیم. من نیز شدیداً مخالف آن هستم که اینترنت را به‌طور کلی فیلتر کنیم و دسترسی‌ها را مسدود سازیم.

وی با این حال، به ضرورت قانون‌مندی فضا اشاره کرد و افزود: جالب است بدانید بیشترین مقررات‌گذاری در اینترنت متعلق به خود آمریکایی‌هاست. فضای مجازی مانند یک چهارراه شلوغ است؛ اگر چراغ راهنمایی و قوانین نباشد، بحران ایجاد می‌شود. قوانین فعلی ما (تجارت الکترونیک و جرایم رایانه‌ای) متعلق به ۲۰ تا ۲۵ سال پیش است و نیاز به به‌روزرسانی فوری دارد. فیلترینگ به شیوه فعلی، عملاً یک عامل رانش ایجاد می‌کند؛ یعنی افراد را به سمت استفاده از فیلترشکن‌ها و ورود به فضاهای کاملاً آزاد، بدون نظارت و پرآسیب سوق می‌دهد. در غرب نیز مدل‌هایی مانند اینترنت کودک (برای سنین ۰ تا ۱۸ سال) و اینترنت کتابخانه‌ای با محدودیت‌های دسترسی مدیریت‌شده وجود دارد که باید به حوزه‌های علمی مربوط تعمیم یابد.

دکتر عاملی برای برون‌رفت از این چالش‌ها، سه اولویت راهبردی را برشمرد. وی بر مقررات‌گذاری هوشمند و جایگزینی فیلترینگ کور با تنظیم‌گری (Regulation) دقیق و به‌روز تاکید کرد. وی با اشاره به ارتقای سواد مجازی بیان کرد: این سواد باید در سه سطح توسعه یابد: سواد عمومی، سواد اختصاصی (منطبق با نظام ارزشی و بومی کشور) و سواد تخصصی (مانند تله‌مدیسین، تله‌فارماسی و تله‌پاتولوژی که در کتاب «سواد مجازی» بنده به ۲۴ تله‌ (Tale) در حوزه پزشکی اشاره شده است). سواد تحلیلی به فرد می‌آموزد که روی هر لینکی کلیک نکند تا سرمایه بانکی‌اش تخلیه یا سیستم‌اش هک نشود.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی درباره استقلال سخت‌افزاری و نرم‌افزاری ادامه داد: وارد دنیای بسیار فناوری‌مبنایی شده‌ایم. اگر خودمان را در این فضا پیدا نکنیم، با خطر بردگی مجازی مواجه خواهیم شد.

وی با یادآوری کتاب استعمار مجازی آمریکا که در سال ۱۳۸۹ تألیف کرده است، هشدار داد: در آن کتاب تحلیل کردم که چگونه «وبی‌وود» (Webiwood) جای هالیوود را گرفت. هالیوود صنعت سینما بود، اما وبی‌وود صنعت زندگی را تسخیر کرد. ما باید این واقعیت را بپذیریم. یادگیری از دیگران ضروری است، اما باید آن را به ظرفیت ملی تبدیل کنیم. همان‌طور که ژاپن نظریه‌ها را کاملاً بومی‌سازی می‌کند و چین نیز همین مسیر را با قابلیت‌های بومی خود طی می‌کند، ما نیز باید فناوری را یاد بگیریم، اما آن را با زیست‌بوم و نیازهای داخلی تطبیق دهیم تا دچار استعمار نوین نشویم.

وی در سطح سوم از خلاقیت پویا برای ایجاد محیط های پرکاربر و پرفایده صحبت کرد و گفت کشور شدیدا نیازمند فضاها پرکارطرفدار است که می تواند نیازهای ملی و حتی فراملی را تامین کند و البته ظرفیت این امر با وجود نخبگان و متخصصان کاملا فراهم است.