عصر رسانه‌های اجتماعی، عصر «بداهه‌های اجتماعی» است/ گذار از ارتباطات لحظه‌ای به تدبیری

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر عاملی در ابتدای این نشست، بداهه‌گویی را تمرینی از گفتگوهای روزمره انسان دانست و اظهار کرد: «وقتی در واژه‌های اجتماعی با یکدیگر سلام و احوال‌پرسی می‌کنیم، ممکن است درگیر چالش‌هایی در گفتگو شویم و پاسخ‌هایی بدهیم. این لحظات، در واقع تمرین ذاتی بداهه‌گویی بشر است. اما اگر حوزه ارتباطات و نحوه بیان را در این فرآیند دخیل کنیم، بداهه‌گویی معنای متفاوت و عمیق‌تری در ارتباطات ما پیدا می‌کند.»

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، با تفکیک ارتباطات به دو دسته «لحظه‌ای» و «تدبیری» تصریح کرد: ارتباطات لحظه‌ای، اساساً ارتباطات بدون فکر و غیرمعناداری است که انسان بر مبنای آن نمی‌تواند سناریوی مشخصی برای ارتباطات خود ترسیم کند. در مقابل، ارتباطات تدبیری، تفکری است که در آن «مکث» وجود دارد. بنیادی‌ترین عنصر ارتباط تدبیری، ایجاد تأخیر و مکث در تعامل با دیگری است؛ لحظه‌ای که به انسان فرصت می‌دهد تا درباره موضوع فکر کند و پاسخ مناسبی بدهد. هرچه جامعه به سمت تفکر و ارتباطات تدبیری حرکت کند، موفق‌تر خواهد بود.

وی با اشاره به آسیب‌های ارتباطات لحظه‌ای افزود: در تفکر لحظه‌ای، نوعی نادیده پنداشتن «دیگری» و بیانِ بدون پشتوانه وجود دارد؛ اما انسان در مسیر پیشرفت، به سمت ارتباطات تدبیری حرکت می‌کند.

دکتر عاملی با تأکید بر تأثیر فناوری و شبکه‌های اجتماعی بر تغییر پارادایم‌های ارتباطی گفت: ما وارد عصر رسانه‌های اجتماعی شده‌ایم؛ فضایی که در آن مرتب با هم حرف می‌زنیم و نوعی بداهه‌نویسی داریم. کلمات رمزآلود، جملات کوتاه و کاهش بیان توضیحی، از ویژگی‌های این عصر است. در این فضا، بداهه‌های اجتماعی اهمیت بسیار زیادی پیدا کرده‌اند، زیرا ما وارد «فضای واحد زندگی» شده‌ایم؛ فضایی که خارج از جغرافیا و مکان شکل می‌گیرد.

وی با اشاره به نقش هوش مصنوعی و ابزارهای ترجمه ادامه داد: در این فضای واحد، عناصر چندملیتی با هم ترکیب می‌شوند. امروزه نرم‌افزارها و چت‌بات‌های ترجمه هوشمند به سامانه‌هایی تبدیل شده‌اند که من فارسی می‌نویسم و مخاطب عرب‌زبان، آن را به عربی و مخاطب اسپانیایی‌زبان به اسپانیایی دریافت می‌کند. بنابراین، مانع زبان در ارتباطات کمرنگ شده و حتی به گویش تبدیل می‌شود. در این شرایط، تفاوت‌های رفتاری و بدن که در فرهنگ‌های مختلف معنای متفاوتی دارد، در عرصه ارتباطات بین‌فردی و اجتماعی بازتعریف می‌شود.

این استاد ارتباطات، با مرور تاریخی تحولات رسانه‌ای خاطرنشان کرد: فناوری همواره تلاش کرده نمود بیشتری به بداهه‌گویی بدهد. در گذشته، گویندگان اخبار متن را از روی کاغذ می‌خوانند، اما امروزه متن درون دوربین (اتاق شیشه‌ای) قرار گرفته است. اگرچه هنوز هم کار متن‌محور است، اما احساس بداهه‌گویی به مخاطب منتقل می‌شود. این، طبیعت رفتار رسانه‌ای است که تلاش می‌کند فرد عادی به نظر برسد و خبر را با لحنی طبیعی بیان کند.

وی بداهه‌سرایی در موسیقی و تئاتر را از دیگر جلوه‌های این هنر برشمرد و گفت: در موسیقی، بداهه‌نوازی زمانی رخ می‌دهد که هنرمند فراتر از نت‌های از پیش تعیین‌شده و ژانر مورد انتظار رفتاری خلاقانه نشان دهد. در تئاتر و سنت‌های ایرانی مانند تعزیه‌خوانی یا نقالی و قرائت اشعار فردوسی و حافظ نیز، با وجود تکیه بر حفظیات، نوعی بداهه‌گویی در صحنه و تعامل با مخاطب وجود دارد.

دکتر عاملی در بخش دیگری از سخنانش به اهمیت کتاب «بداهه‌گویی در اجرای تلویزیونی» اثر آقای دشتی پرداخت و اظهار کرد: این کتاب جامعیت بالایی دارد و به عنوان نخستین اثر متمرکز فارسی در این حوزه، جای تقدیر دارد. آقای دشتی همت کردند و متنی را به عنوان مرجع تهیه کردند که قطعاً در نسخه‌های بعدی با اضافات، نقدها و بررسی‌های جدید، تکمیل خواهد شد.

وی با اشاره به خلأهای موجود در دانشنامه‌های جهانی افزود: جالب است که اگر در اینترنت جستجو کنید، هنوز ویکی‌پدیا واژه «بداهه» را به درستی تفسیر و مدخل‌سازی نکرده است. این نشان می‌دهد که چقدر جای کار نظری و علمی در این حوزه وجود دارد و نیاز به متونی مانند این کتاب احساس می‌شود.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، بداهه‌گویی در رسانه‌های رسمی را بسیار حساس‌تر و دشوارتر از فضاهای غیررسمی دانست و تصریح کرد: در رسانه رسمی، شما در معرض قضاوت و حساسیت عمومی هستید و اگر کلمه‌ای را درست یا در جای خود بیان نکنید، مسئله‌ساز خواهد شد. بنیان بداهه‌گویی رسمی «انسجام» است؛ اگر انسجام ساختاری وجود نداشته باشد، حرف عوامانه است و بداهه رسمی تلقی نمی‌شود.

وی دو رکن اساسی دیگر برای بداهه‌گویی موفق را «عقلانیت» و «زیبایی‌گویی» عنوان کرد و گفت: بداهه نیازمند خردورزی است و باید از جنس ارتباطات تدبیری باشد تا انسجام و عقلانیت تأمین شود. از سوی دیگر، عنصر زیبایی‌گویی و ایجاد جاذبه بسیار مهم است. سخنران باید از تکنیک‌هایی استفاده کند که توجه مخاطب را جلب کند؛ گاهی با حرکات بدن، گاهی با راه رفتن و همراه شدن با جمع، و گاهی با باز کردن یک «پرانتز» روایی و بیان یک خاطره در دلِ بداهه‌گویی.

دکتر عاملی در پایان به تفاوت‌های رسانه‌ای در انتقال بداهه اشاره کرد و یادآور شد: در صنعت صدا (رادیو) با صنعت تصویر و تصویر متحرک (تلویزیون) تفاوت‌های بنیادین وجود دارد. در رسانه تصویری، چهره و حالات آن بیانگر است و ارتباطات غیرکلامی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند که می‌تواند فضای بداهه‌گویی را تکمیل و اثرگذارتر کند.

دکتر عاملی در جمع‌بندی سخنان خود با آرزوی موفقیت برای نویسنده کتاب، بر لزوم هدفمندی در کلام تأکید کرد و گفت: امیدوارم این کتاب مایه الهام باشد. صحبت کردن باید با حکمت و هدفمند باشد تا به ثمر بنشیند. نمی‌توان کلام را بیهوده در فضا رها کرد. نتیجه کلام باید از زاویه دل و حکمت باشد، نه صرفاً استدلال‌های خشک. همان‌طور که در ادبیات عرفانی ما نیز بر این موضوع تأکید شده که کلامِ برآمده از دل و هدف، راهگشاست.

در ادامه این مراسم، جمعی از اساتید دانشگاه، مدیران رسانه‌ای و پیشکسوتان عرصه ارتباطات نیز به بیان دیدگاه‌های خود درباره این اثر پرداختند و ابعاد علمی و کاربردی آن را مورد بررسی قرار دادند.