تداوم و دگرگونی دانش از کیمیاگری تا شیمی جدید

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، نشست تخصصی «از کیمیا تا شیمی» از سلسله نشست‌ها و گردهمایی‌های ‏هم‌اندیشی کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم، با همکاری گروه علوم پایه فرهنگستان علوم برگزار شد‎.‎

این گردهمایی با حضور دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم؛ دکتر احمد شعبانی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید ‏بهشتی؛ دکتر عیسی یاوری، استاد ممتاز دانشگاه تربیت مدرس؛ فرید قاسملو، رئیس گروه تاریخ علم بنیاد دایرةالمعارف اسلامی؛ ‏دکتر حنیف قلندری، رئیس پژوهشگاه تاریخ علم دانشگاه تهران و جمعی از متخصصان، پژوهشگران و دانشجویان این حوزه، ‏به‌صورت حضوری و برخط برگزار شد‎.‎

این سلسله نشست‌ها با هدف توسعه نظریه‌های علمی، بازاندیشی در مبانی معرفت‌شناختی تاریخ علم با تأکید بر سنت علمی ایرانی ـ ‏اسلامی و پیوند آن با علم معاصر و ارتقای سطح توسعه علمی کشور آغاز شده است و ادامه خواهد داشت‎.‎

این برنامه به مناسبت بزرگداشت روز جهانی شیمی در ۲۳ اکتبر (اول آبان) برگزار شد و فرصتی برای توجه به جایگاه علم شیمی ‏در شناخت جهان، توسعه فناوری و نقش این علم در ارتقای کیفیت زندگی انسان فراهم آورد. در همین راستا، با تصویب شاخه ‏شیمی فرهنگستان علوم، روزهای ۲۷ مهر تا ۳ آبان به‌عنوان هفته شیمی تعیین شده است تا در این بازه زمانی، ابعاد گوناگون علم ‏شیمی، از جمله تاریخ، دستاوردها و نقش آن در پیشرفت علمی و صنعتی کشور، مورد توجه قرار گیرد. نشست تخصصی ۲۶ آبان‌ماه ‏سال جاری نیز برنامه‌ای مقدماتی و فرصتی مغتنم برای بررسی سیر تحول علم شیمی در ایران و جهان و شناساندن و تعیین نقش ‏دانشمندان ایرانی در این عرصه بود‎.‎

در آغاز این نشست، دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم، با اشاره به اهمیت کیمیا در گذشته و ‏جهانی بودن این شاخه از علم در دوره‌های تاریخی، گفت: «این علم به یک تمدن تعلق نداشته و از چین گرفته تا اروپا، چه در عالم ‏اسلام و چه در عالم مسیحیت، رواج داشته است و ردپای آن در تمام تمدن‌های گذشته به چشم می‌خورد. جوزف نیدهام‎ ‎‎(Joseph Needham) ‎در کتاب ۲۰ جلدی معروف خود با عنوان «علم و تمدن در چین»، سه جلد را به بررسی علم کیمیا در ‏تمدن چین اختصاص داده است. در سایر تمدن‌ها مانند هند و یونان، در ادیان مسیحیت، یهود و اسلام و همچنین در اروپای عصر ‏جدید، حتی بعد از دوره رنسانس تا قرن شانزدهم، پرداختن به کیمیا وجود داشته است. افراد سرشناس زیادی در طول تاریخ ‏همچون نیوتن به این علم پرداخته‌اند که همگی از پایه‌گذاران علم جدید هستند‎.«‎

وی در ادامه با طرح چند پرسش به تبیین ماهیت کیمیا پرداخت و گفت: «در اینجا چند سؤال مهم مطرح می‌شود؛ اینکه آیا کیمیا ‏اصلاً علم بوده است؟ و اگر علم بوده، مبادی این علم چیست؟ آیا کیمیا را می‌توان علم مقدماتی برای پیدایش علم شیمی دانست؟ و ‏اینکه آیا تنها کار کیمیا، تولید طلا بوده است؟ البته برخی کیمیا را علم خرافه می‌دانند و امکان‌پذیری آن را محال می‌دانند. هرچند ‏امروزه اکثر افراد برای تولید طلا به این علم توجه می‌کنند، اما ماهیت آن متفاوت از تعبیر عموم است‎.‎

از سویی در تمامی ادیان، علم کیمیا به پیامبران نسبت داده شده است. بنابراین کیمیا با مبادی مذهبی نیز ارتباط داشته است. ‏برای مثال یونانیان معتقد بودند که معلم همه، شخصی به نام هرمس است. وی را اولین پیامبر می‌دانستند که سخن خدایان را برای ‏بشر تأویل می‌کرده است و او را معلم اول کیمیا دانسته‌اند. در عالم اسلام این پیامبر ادریس بوده است که تمام علوم را به مسلمانان ‏تعلیم داده است. نزد مسلمانان، اولین کسی که پس از ظهور اسلام معلم کیمیا بوده است، جابربن‌حیان است. همه می‌گویند که وی ‏شاگرد امام جعفر صادق بوده است. همین موارد نشان می‌دهد که کیمیا با علم امامت نیز در ارتباط بوده و نسبتی دارد»‎.

رئیس کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم با بیان اینکه یکی از خصوصیات بارز علم کیمیا، سروکار داشتن با فلزات و یافتن مبدأ ‏اصلی پدید آمدن این فلزات است، به وجود بسیاری از اصطلاحات کیمیا در زبان امروز نیز اشاره کرد و سخنان خود را به پایان ‏رساند‎.‎

در ادامه نشست، دکتر احمد شعبانی، استاد دانشکده شیمی دانشگاه شهید بهشتی و عضو پیوسته فرهنگستان علوم، به اهمیت ‏مستندسازی و حفظ تاریخ شفاهی شیمی معاصر در ایران پرداخت و گفت: «بخشی از دانش و تجربه تاریخی جامعه شیمی ایران در ‏حافظه و خاطرات افراد قرار دارد و ممکن است بدون ثبت و مستندسازی از میان برود‎.«‎

وی اظهار کرد: «شناخت روند تحول آموزش و پژوهش شیمی، ثبت تاریخ شکل‌گیری آزمایشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و برنامه‌های ‏آموزشی می‌تواند به درک دقیق‌تر تحولات این حوزه کمک کند‎.«‎

شعبانی همچنین تأکید کرد حفظ اسناد و منابع تاریخی و مصاحبه‌های تاریخ شفاهی می‌تواند با گردآوری اسناد، تصاویر، مکاتبات، ‏مدارک و سایر منابع مرتبط همراه شود و به شکل‌گیری یک مجموعه آرشیوی منسجم کمک کند. ایجاد زیرساخت پژوهشی برای ‏داده‌ها و اسناد گردآوری‌شده نیز می‌تواند مبنایی برای پژوهش‌های بعدی در حوزه تاریخ علم، تاریخ آموزش عالی، تاریخ فناوری و ‏مطالعات اجتماعی علم باشد‎.‎

سخنران بعدی نشست، دکتر عیسی یاوری، استاد دانشگاه تربیت مدرس، درباره تأثیر کشفیات تاریخی بر روند تکوین دانش شیمی ‏توضیحاتی ارائه کرد‎.‎

وی گفت: «برای تبیین خواصی مانند رنگ، چگالی و بوی متفاوت اجسام، حالت‌های گاز، مایع و جامد آنها و همچنین رفتار ‏متفاوتشان در آب و آتش، نخستین نظریه‌های فلسفی درباره ماهیت شیمی بیان شده است که این نظریه‌ها ریشه در تمام تمدن‌های ‏بشری دارند.

 

همچنین فیلسوفان باستان در چین، هند، ایران، یونان و سرزمین مایاها، جهان را متشکل از چهار عنصر اصلی آب، ‏خاک، هوا و آتش می‌پنداشتند‎».

یاوری همچنین اظهار کرد: «نظریه اتمی، ریشه در هند و یونان باستان دارد. در قرن پنجم پیش از میلاد، کِنادا در هند و ‏دموکریتوس در یونان، اجسام را متشکل از ذرات تجزیه‌ناپذیر و تخریب‌ناپذیری به نام اتم می‌پنداشتند. اما نظریه اتمی، به دلیل فقدان ‏داده‌های تجربی و مخالفت فیلسوفانی مانند افلاطون و ارسطو، تا ظهور دالتون در قرن هجدهم به حاشیه رفت»‎.

وی در پایان، برخی از نظریه‌ها از دوران باستان تا دوران اسلام را بررسی کرد و تأکید کرد درستی همه نظریه‌های علمی باید با ‏آزمایش‌های فراوان اثبات شود‎.‎

در ادامه برنامه، دکتر حنیف قلندری، استاد پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، به موضوع تداوم فنون و دگرگونی در فهم ماده از ‏کیمیاگری تا شیمی پرداخت‎.‎

وی با اشاره به ماهیت کیمیاگری گفت: «کیمیاگری را باید مجموعه‌ای متنوع از اهداف، نظریه‌ها و فعالیت‌های علمی دانست‎.«‎

قلندری، کیمیاگری در جهان اسلام را از سه جنبه ترجمه، انتقال و گسترش دانش‌های مربوط به مواد و عملیات کارگاهی، اهمیت ‏نسخه‌های خطی برای شناخت تاریخ تدوین و انتقال متون و همچنین نقش آثار منسوب به جابربن‌حیان در تاریخ علم کیمیاگری ‏مورد بررسی قرار داد‎.‎

وی اظهار کرد: «تحول شیمی فقط با تغییر ابزار رخ نداده است، بلکه معیارهای استدلال درباره ماده نیز دگرگون شدند»‎.

این استاد پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران در ادامه، با تأکید بر اینکه کیمیاگری را نباید صرفاً خرافه دانست، گفت: «شیمی ‏جدید، تنها حاصل انباشت فنون قدیمی نبوده است، بلکه نظریه‌ها و معیارهای اعتبار نیز تغییر کردند. بنابراین تاریخ علم ترکیبی از ‏تداوم، بازتعریف و تغيیر چارچوب‌های فکری است»‎.