به گزارش روابط عمومی و اطلاعرسانی فرهنگستان علوم، دکتر محمد شاهدی عضو پیوسته گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم در یادداشتی از اندیشیدن به تمهیداتی برای امنیت غذائی در شرایط خاص جنگی فعلی نوشت: باسمه تعالی تمهیداتی که برای امنیت غذائی در شرایط خاص جنگی فعلی باید اندیشیده شود: امنیت غذایی بسیار مهم و استراتژیک است و باید شرایطی فراهم کرد که جامعه احساس اینکه ممکن است کمبودی ایجاد شود نکند. مدیریت منابع در شرایط بحرانی نیازمند یک رویکرد چندجانبه و هماهنگ است تا از ایجاد تنش در جامعه و کمبود کالاها جلوگیری شود. اگر بخواهیم از منظر مدیریت بحران و اقتصادِ شرایط خاص به این موضوع نگاه کنیم، تدابیر کلی در سه سطح اصلی دستهبندی میشوند: ۱. تأمین و ذخیرهسازی - تکمیل ذخایر استراتژیک: افزایش ظرفیت انبارهای کالاهای اساسی (مانند گندم، روغن، برنج و دارو) در نقاط مختلف جغرافیایی کشور برای جلوگیری از تمرکز ریسک به هر صورت ممکن. -تنوعبخشی به مبادی تأمین: برقراری روابط تجاری با کشورهای متعدد برای واردات کالاهای ضروری، بهطوریکه وابسته به یک مسیر یا کشور خاص نباشد. مثلا بتوانیم از طریق مرزهای زمینی و از طریق کشورهای همسایه وارد کنیم. - حمایت از تولید داخلی: ارائه تسهیلات ویژه به کشاورزان و صنایع تبدیلی برای افزایش بهرهوری و کشت محصولات استراتژیک در داخل و برنامه ریزی برای تولید محصولاتی که برای نگهداری به یخچال نیاز نداشته باشد. ۲. توزیع و مدیریت بازار سامانههای هوشمند توزیع: استفاده از شبکه توزیع هدفمند (مانند کالابرگ الکترونیک یا سامانههای ثبتنامی) برای اطمینان از اینکه کالاهای اساسی به دست دهکهای نیازمند برسد و از احتکار جلوگیری شود. - بازرسی های لازم برای جلوگیری از احتکار و آگاهی نسبت به انبارهای غذایی مختلف و ایجاد ارتباط با صاحبان انبارها و هماهنگی با آنها نسبت به چگونگی توزیع مواد غذایی انبارهای خصوصی - نظارت دقیق بر زنجیره تأمین: کنترل قیمتها از مبدأ تا مقصد با استفاده از ابزارهای نظارتی و جلوگیری از واسطهگریهای غیرضروری که باعث افزایش کاذب قیمت میشود. - شفافیت در عرضه: اطلاعرسانی مستمر و دقیق به مردم درباره موجودی کالاها و اینکه کمبودی وجود ندارد برای کاهش هیجان خرید و جلوگیری از پدیدههایی مثل «خرید هجومی» که منجر به قفسههای خالی فروشگاهها میشود. - دادان آرد کافی به نانواها به نحوی که همیشه تعدادی کیسه آرد در نانوائی ها در معرض دید مردم وجود داشته باشد و اعلام مرتب وجود گندم کافی در سیلوها و شروع خرید از کشاورزان جنوب کشور از اول اردیبهشت. -اعلام شود که برنج کافی از هند و پاکستان خریداری کرده ایم و به اندازه کافی در انبارها ذخیره شده است(اگر کمبودی هست جبران شود). - اعلام کنند که برای ریختن مرغ تخم گذار و مرغ گوشتی در حد کافی توسط وزارت جهاد کشاورزی سفارش های لازم شده و دان لازم برای آنها تامبن است(اگر تامین نیست برای خرید آن برنامه ریزی شود). ۳. مدیریت مصرف و فرهنگسازی - آموزش الگوی مصرف بهینه: آگاهیبخشی به جامعه درباره نحوه مدیریت مصرف خانوار و کاهش ضایعات غذایی. - تشویق به خودکفاییهای خرد: ترویج فرهنگ استفاده از ظرفیتهای محلی یا خانگی (مانند کشتهای گلخانهای کوچک یا اصلاح الگوی پخت و پز مثلا اجتناب از مصرف سرخ کردنی ها برای مصرف کمتر روغن). -الزام سازمان ِغله کشور به تولید آرد سبوس دار به جای سبوس گیری شده. چون هم به سلامت نان می افزاید و هم حداقل ۲۰ درصد به مقدار آرد تولیدی افزوده می شود. - تشویق کشاورزان نسبت به تولید علوفه برای دامها با توجه به باران خوب در خیلی از نقاط کشور -تشویق رستورانها و آحاد جامعه نسبت به مصرف کمتر شکر و روغن که هم از بعد تغذیه سالمتر است و هم ضرورت دارد مصرف بیش از حد کشور کاهش یابد. - باید به رستورانها به خصوص توصیه کرد که از غذاهای سرخ شده تولید نکنند. -محدودیت سهمیه روغن برای واحدهای صنعتی و رستورانها برای کم کردن تولید محصولات سرخ شده مثل سیب زمینی سرخ شده به صورت خلال و یا چیپس - تشویق رستورانها در جهت تولید مواد غذائی سنتی که مواد اولیه آن در کشور تولید می شود. -تشویق کشاورزان نسبت به تواید اقلامی که امکان دارد با کمبود رو برو شویم. - عدم دادن سهمیه شکر زیاد به واحدهای تولیدی مواد غذایی غیر ضرور مثل نوشابه های شکر دار و آب میوه های مصنوعی و آب نبات و امثال آن -کاهش سهمیه روغن و شکر قنادی هائی که تولیداتشان بیشتر لاکچری است تا استراتژیک - تلاش برای وارد کردن حبوبات به عنوان ماده پروئینی که دارای عمر زیاد بدون نیاز به یخچال و سردخانه است. اینها راهکارهایی هستند که معمولاً در برنامههای کلان مدیریتی برای عبور از شرایط سخت مورد توجه قرار میگیرند. البته اجرای هر کدام از اینها نیازمند برنامهریزیهای دقیق اجرایی توسط دستگاههای ذیربط است. در ادامه مطالبی برای شرایط حاد تر ارائه می شود که امیدواریم ضرورت پیدا نکند. قسمت دوم: مطالب تکمیلی برای امنیت غذایی در شرایط حادتر جنگی: ۱. مدیریت توزیع در شرایط بحرانی: در شرایط جنگی یا بحرانهای گسترده، زیرساختهای معمول توزیع ممکن است آسیب ببینند یا دچار اختلال شوند. مدیریت هوشمند توزیع میتواند از بروز قحطی یا نابرابری در دسترسی جلوگیری کند: -ایجاد شبکههای توزیع مویرگی: به جای تکیه بر فروشگاههای بزرگ، میتوان از مراکز محلی (مثل مساجد، مدارس یا انبارهای کوچک محلی) به عنوان نقاط توزیع استفاده کرد تا فشار از روی مراکز اصلی برداشته شود. - سیستم کوپنی یا جیرهبندی هوشمند: برای اطمینان از اینکه هر خانوار حداقلهای لازم را دریافت میکند. این کار مانع از احتکار و خرید هیجانی میشود. - اولویتبندی لجستیک: تمرکز بر حملونقل کالاهای فاسدنشدنی (مثل غلات و کنسروها) و ایجاد مسیرهای جایگزین برای کامیونها و وسایل نقلیه در صورت بسته شدن جادههای اصلی. -همکاری با گروههای داوطلب: استفاده از ظرفیتهای مردمی برای توزیع بستههای معیشتی در مناطق صعبالعبور یا آسیبدیده. ۲. الگوهای مصرف در شرایط بحرانی تغییر رفتار مصرفکننده یکی از کلیدیترین راهها برای عبور از کمبودهاست. -اصلاح الگوی مصرف به معنای کاهش ضایعات و جلوگیری از هرگونه اسراف و بهینهسازی استفاده از منابع موجود است: -اولویتبندی سبد غذایی: تمرکز بر مواد غذایی با ارزش کالری بالا و ماندگاری زیاد (مانند نان خشک، حبوبات، برنج، و خرما) و کاهش مصرف کالاهای لوکس یا سریعالفساد. - آموزش مدیریت ضایعات: در شرایط بحرانی، حتی دور ریختن بخش کوچکی از غذا هم هدر دادن سرمایه ملی است. - آموزشهای ساده برای تبدیل پسماندها به عنوان غذای دام ها و مرغ ها و تبدیل به کمپوست یا استفاده خلاقانه از باقیمانده غذاها بسیار حیاتی و استفاده به جای کود شیمیائی. - خودکفایی در مقیاس کوچک: تشویق خانوادهها به کشتهای خانگی (مثلاً کاشت سبزیجات در حیاط) برای تأمین بخشی از نیازهای غذایی تازه. - ذخیرهسازی عاقلانه: آموزش به مردم برای نگهداری صحیح مواد غذایی جهت جلوگیری از فاسد شدن زودرس آنها (مثلاً روشهای سنتی خشک کردن یا نگهداری در شرایط بدون یخچال و فریزر). در صورتیکه شرایط بحرانی شد می توان آموزشهای خانگی لازم برای نگهداری سبزیجات و حتی گوشتها برای طولانی مدت تر را به افراد جامعه داد. - باید شرایطی فراهم شود که توزیع کنندگان مواد غذایی برق اضطراری داشته باشند و خانواده ها بتوانند خرید محصولات فاسد شدنی را روزانه انجام دهند. محمد شاهدی