به گزارش روابط عمومی و اطلاعرسانی فرهنگستان علوم، دکتر محمدرضا مخبر دزفولی، رئیس فرهنگستان علوم در نشست دانشجویان ایرانی خارجی از کشور، با اشاره به پیشرفتهای علمی کشور در سالهای پس از انقلاب اسلامی و توجه ویژه رهبر شهید انقلاب اسلامی به مسئله علم و فناوری و رهبر عزیز ایران اسلامی به این موضوع، بر ضرورت عبور از مصرفکنندگی علمی و حرکت به سمت تولید دانش، فناوری و اثربخشی اجتماعی تأکید کرد و گفت: گذرگاه رسیدن به ایران قوی، علم و فناوری است و از علم و فناوری، امنیت، بازدارندگی و قدرت حاصل میشود و مسائل رفاهی، اجتماعی و معیشتی مردم نیز با آن قابل حل است. وی در ابتدای سخنان خود با گرامیداشت یاد شهدایی که برای حفظ کشور و نظام جان خود را فدا کردهاند، اظهار کرد: کشور ایران با پیشینه تمدنی و تاریخی خود و با وجود فراز و نشیبهایی که در سالهای پس از انقلاب داشته، پایدار مانده است. رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به حضور ایرانیان در نقاط مختلف جهان افزود: هر جای دنیا که باشیم، ایرانی هستیم و هرکدام از ما، چه در ایران و چه خارج از کشور، نسبت به آینده کشور وظیفهای داریم. نباید تصور کنیم اگر در کشور دیگری مشغول تحصیل یا فعالیت هستیم، نسبت به اتفاقاتی که در کشورمان رخ میدهد مسئولیتی نداریم. وی ادامه داد: تمام کفر و استکبار به کشوری که میخواهد مستقل باشد حمله کردهاند. حرف دیگری جز این نداریم که میخواهیم مستقل باشیم، کار خودمان را انجام دهیم و خود بر سرنوشت خود حاکم باشیم، اما نظام سلطه حاضر نیست این موضوع را بپذیرد. راهی جز مقاومت همراه با قوی شدن نداریم و قوی شدن نیز با علم و فناوری محقق میشود. رشد زیرساختهای علمی کشور دکتر مخبر دزفولی با اشاره به روند توسعه آموزش عالی کشور گفت: روزی که انقلاب پیروز شد، حدود ۲۵ دانشگاه بیشتر نداشتیم، اما امروز مجموع واقعی دانشگاههای کشور حدود ۴۰۰ دانشگاه است. برخی اعداد بسیار بالاتر مطرح میشود، اما هر مرکز آموزشی یا مجموعه آموزشی را نمیتوان دانشگاه به مفهوم واقعی دانست. وی افزود: در زمان پیروزی انقلاب، حدود چهار تا پنج هزار عضو هیئت علمی داشتیم و امروز حدود ۹۰ هزار عضو هیئت علمی در کشور فعالیت میکنند که در مقاطعی این تعداد به حدود ۱۰۰ هزار نفر نیز رسیده است. البته این اعضای هیئت علمی دارای سطحبندیهای مختلف هستند و منظور از عضو هیئت علمی الزاماً این نیست که همه در تراز دانشگاههایی مانند دانشگاه صنعتی شریف یا دانشگاه تهران باشند. رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به توسعه آموزش عالی در رشتههای مختلف ادامه داد: تقریباً در عموم رشتهها، در مقاطع تحصیلات تکمیلی، فوقلیسانس و دکتری، ظرفیتهایی ایجاد شده است و در آموزش عالی غیرپزشکی و همچنین در حوزه پزشکی، شرایط نسبت به دهههای نخست انقلاب تفاوت بسیاری کرده است. وی یادآور شد: در دهه اول انقلاب، برای درمان برخی بیماریها ارز زیادی از کشور خارج میکردیم. عبور از مصرفکنندگی علمی دکتر مخبر دزفولی با بیان اینکه ایران در گذشته مصرفکننده صرف علم و فناوری بود، گفت: ما یک مصرفکننده صرف بودیم؛ در آن طرف دیکته میکردند و اینجا رونویسی میکردیم. اما امروز در حوزههایی مانند سلولهای بنیادی، هوافضا و علوم شناختی، توانمندیهای قابل توجهی پیدا کردهایم. وی با اشاره به فعالیتهای پژوهشگاه رویان اظهار کرد: امروز رویان جهانی است و مجله رویان نیز به جایگاهی رسیده که پژوهشگرانی که در حوزه سلولهای بنیادی کار میکنند، علاقهمند هستند مقالاتشان در آن منتشر شود. رئیس فرهنگستان علوم ادامه داد: در روزهای نخست فعالیت رویان، بسیاری از دانشمندان با حسن نیت و برخی حتی با نگاه تمسخرآمیز به موضوع سلولهای بنیادی نگاه میکردند، اما امروز در حوزه سلولهای بنیادی کبد، ریه، کلیه، مغز استخوان و بخشهای دیگر فعالیت میشود و در حوزه علوم اعصاب نیز پژوهشهایی در حال انجام است. وی افزود: ما در ایران بهراحتی و با امکانات کامل کار علمی نمیکنیم و اینگونه نیست که هر وسیله و امکانی که بخواهیم، در اختیارمان باشد. دانشمندان کشور با سختی و پیگیری بسیار فعالیت میکنند. پیشرفت در علوم نو رئیس فرهنگستان علوم افزود: با وجود تحریمها و محدودیتها، در این مجموعهها حضور داریم و در حوزههای مختلف علمی تلاش میکنیم. دکتر مخبر دزفولی درباره سهم هزینههای تحقیق و توسعه نیز اظهار کرد: تقریباً نیم درصد تولید ناخالص داخلی را در کشور صرف تحقیق و توسعه میکنیم و حتی اگر خوشبینانه نگاه کنیم، این رقم حدود هفتدهم درصد است، در حالی که میانگین جهانی حدود دو و نیم تا سه درصد تولید ناخالص داخلی است. وی با اشاره به پیشرفت ایران در حوزههای مختلف علمی گفت: در سلولهای بنیادی، هوافضا، علوم شناختی و دیگر حوزهها توانمندیهایی ایجاد شده است. رهبر شهید نیز در اوایل دهه ۸۰، زمانی که فناوری اطلاعات و علوم شناختی در دنیا مطرح بود، بر این موضوع تأکید جدی داشتند که نباید در این حوزهها عقب بمانیم. رئیس فرهنگستان علوم ادامه داد: در حوزه نانو نیز هم در تولید علم، هم در تبدیل علم به فناوری و هم در صنعتی و تجاری شدن آن، گامهای بلندی برداشتهایم. در چند سال اخیر مقداری افت داشتهایم که امیدواریم این مسیر دوباره باز شود. وی افزود: در حوزه هوش مصنوعی و کوانتوم سرمایهگذاری زیادی نکردهایم، اما ایثار دانشمندان ما را به نقطهای رسانده که در بسیاری از علوم و فناوری های پیشرفته مثل نانو، بیوتکنولوژی و از این قبیل رشته ها در میان ۱۰ تا ۲۰ کشور اول دنیا قرار داریم و در برخی حوزهها، با احتیاط میتوان گفت جزو پنج یا شش کشور اول دنیا هستیم. عبور از تولید علم به اثربخشی دانش دکتر مخبر دزفولی تأکید کرد: ابتدا باید برای همه ما روشن شود که از مصرفکنندگی عبور کرده و به تولیدکننده تبدیل شدهایم. ما حدود یک درصد جمعیت دنیا را داریم، اما حدود دو درصد علم دنیا متعلق به ماست و دانشمندان ما در حال تولید علم هستند. وی افزود: تولید دانش و حتی فناوری، برای اقتدار علمی و رسیدن به یک ایران مقتدر و بازدارنده ضروری است، اما باید از تولیدکنندگی نیز عبور کنیم و به اثربخشی دانش برسیم. دانشمندان ما باید بتوانند بگویند چند مسئله کشور را حل کردهاند. رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به گزارش ناتو درباره روندهای آینده علم و فناوری گفت: در گزارش ناتو برای سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۴۵، علم و فناوری بهعنوان محور مرکزی آینده سلطه مطرح شده است و فناوریهای هوش مصنوعی و کوانتوم در این میان اهمیت ویژهای دارند. اگر در این حوزهها ضعف داشته باشیم و به آنها نرسیم، بازی را دیگران خواهند برد. وی با تأکید بر ضرورت حل مسائل کشور ادامه داد: ما باید از تولیدکنندگی به اثربخشی برسیم. مسئله آب و انرژی از جمله مسائل کشور است و باید حل شود. دانش زیادی داریم و حتی فناوریهای پس از دانش را نیز در بخشهایی به دست آوردهایم، اما باید بتوانیم مسائل کشور را امروز حل کنیم. ضرورت تغییر معیار ارزیابی فعالیت علمی دکتر مخبر دزفولی گفت: دیگر نمیتوان فقط با شمارگان مقالات به فعالیت علمی کشور نمره داد. شمارگان مقاله ارزشمند است، اما دیگر بهتنهایی گرهی از کشور باز نمیکند. پژوهش باید هم افقگشایی در مرزهای دانش داشته باشد و هم در حل مسائل کشور اثرگذار باشد. وی با اشاره به بازنگری نقشه جامع علمی کشور اظهار کرد: در بازنگری نقشه جامع علمی، که در شرف تصویب نهایی است، دو بال جدی تعریف کردهایم؛ یک بال رسیدن و دستیابی به مرجعیت فکری و علمی در جاهایی که مزیت نسبی داریم و بال دوم، حل مسئله است. رئیس فرهنگستان علوم افزود: باید ببینیم اثربخشی اجتماعی زمینه علمی که در آن کار میکنیم برای جامعه چه بوده است. عضویت دانشگاهی، تدریس، تحقیق و تربیت دانشجو خدمت بزرگی است، اما اثر اجتماعی دانش نیز اهمیت دارد. وی ادامه داد: اگر بتوانیم دو کار جدی و مستند انجام دهیم و آنها را به دهها مستند علمی از فعالیت دانشمندان در بخشهای مختلف تبدیل کنیم، ارزش آن از صدها مقاله که هر کدام به صورت جزیرهای و جداگانه انجام شدهاند، بیشتر خواهد بود. حرکت از پژوهشهای فردمحور به پژوهشهای تیمی دکتر مخبر دزفولی با تأکید بر ضرورت کار تیمی در علم گفت: امروز کار تیمی باید مبنا قرار گیرد. جزیرههای پراکنده و پروژههای کوچک که هرکس در گوشهای انجام دهد، برای خیزش علمی پاسخگو نیست. امروز پروژههای میانرشتهای و چندرشتهای اهمیت دارند. وی افزود: اگر بخواهیم یک دارو یا فرآورده بیولوژیک تولید کنیم، در آن مهندسی، زیستشناسی، پزشکی، دامپزشکی، داروسازی، زیستفناوری، محاسبات، پردازش، کوانتوم و هوش مصنوعی حضور دارند. دیگر نمیتوان گفت بین من و رشته دیگر دیواری وجود دارد. رئیس فرهنگستان علوم تأکید کرد: هر کاری که بخواهیم انجام دهیم، ناگزیر از تعریف پروژههای بزرگ و درگیر کردن تمام عرصه های مرتبط با موضوع هستیم. اگر این کار را نکنیم، در جهان آینده نقش اقتدارآفرین و بازدارندهای را که برای کشور، افتخارآفرینی و سرریز آن برای رفاه اجتماعی لازم است، به دست نخواهیم آورد. وی درباره شرکتهای دانشبنیان نیز گفت: در ایران حدود ۸ تا ۱۰ هزار شرکت دانشبنیان داریم، اما مسئله این است که این شرکتها چه کار جدیدی انجام میدهند و چه فناوری جدیدی میآورند. برخی این کار را انجام دادهاند و قصد نفی آن را ندارم، اما آن کار بزرگ هنوز اتفاق نیفتاده است. دکتر مخبر دزفولی افزود: برای کشور باید سرمایهگذاری شود. صنعت تا زمانی که احساس رقابت نکند، از دانش دانشمندان و فناوران خود استفاده نمیکند. تمرکز بر فناوریهای پیشرفته رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به گزارشهای منتشرشده در زمینه آینده علم و فناوری گفت: در بازنگری نقشه علم کشور، گزارش کاخ سفید و گزارش ناتو مورد توجه قرار گرفته است. در هر دو گزارش، دو فناوری مورد تمرکز ویژه قرار گرفتهاند؛ فناوریهای کوانتومی و هوش مصنوعی. وی افزود: ۹۰ درصد پتنتهای مرتبط با این حوزهها متعلق به آمریکاست و ۱۰ درصد آن متعلق به دیگران است. سرمایهگذاری تریلیوندلاری در این حوزهها در حال انجام است و اگر ما این کارها را انجام ندهیم، عقب خواهیم ماند. دکتر مخبر دزفولی با اشاره به طراحی موضوعات جدید در نقشه جامع علمی کشور اظهار کرد: حدود ۱۰ موضوع را در نقشه جامع جدید علمی طراحی کردهایم که از فناوریهای کوانتومی و هوش مصنوعی تا امنیت غذایی، سایبر، محیط زیست و مسائل مرتبط را شامل میشود و برای آینده آنها نیز بازطراحی انجام گرفته است. وی ادامه داد: هرکدام از ما و شما باید ببینیم در این موضوعات چه نقشی میتوانیم ایفا کنیم و چگونه میتوانیم یک شبکه منسجم و بههمپیوسته شکل دهیم. ضرورت اثربخشی علم در رفاه جامعه رئیس فرهنگستان علوم گفت: اثربخشی دانش دانشمندان و فناوران باید در رفاه مردم، پیشرفت جامعه، سلامت عمومی، محیط زیست پاک و امنیت غذایی خود را نشان دهد. وی با اشاره به اهمیت امنیت غذایی افزود: امروز موضوع امنیت غذایی برای ما حیاتی است. ضریب نفوذ علم و فناوری در کشاورزی کشور زیر ۱۰ درصد است و باید جهش فناوری در تأمین غذای مردم ایجاد کنیم. دکتر مخبر دزفولی ادامه داد: اینکه دانشجوی لیسانس، فوقلیسانس و دکتری تربیت کنیم و او یک کار تحقیقاتی معمولی و جزئی انجام دهد که هیچ اثربخشی اجتماعی ندارد و هیچ گرهی از مشکلات کشور باز نمیکند، کار بزرگی نیست. ما از این مرحله عبور کردهایم و اگر در آن بمانیم، تبدیل به برکه راکد میشویم. بازسازی زیستبوم علم و فناوری وی با اشاره به بازسازی زیستبوم علم و فناوری کشور گفت: ما در نگاه جدید خود، زیستبوم علم و فناوری را بازسازی میکنیم. تجربه ۴۰-۵۰ ساله ما نشان داده است که در برخی حوزهها خلأ وجود دارد، در برخی جاها نیاز به بازنگری داریم و در مواردی نیز اولویتگذاری اشتباه بوده است. رئیس فرهنگستان علوم افزود: در طراحی زیستبوم، همه این موارد مورد توجه قرار گرفته است. نمیگویم این طراحی جامع و کامل و بدون نقص خواهد بود؛ حتماً کمبودهایی دارد، اما تلاش شده است نقاط خلأ جبران شود و زمینه بازنگری در ساختارهای علمی و پژوهشی فراهم شود. وی با اشاره به تغییرات نظام آموزش عالی در کشورهای دیگر گفت: چینیها اخیراً اعلام کردهاند ۱۱ هزار رشته را حذف کرده و رشتههای جدید تعریف میکنند. در گزارشهای آمریکایی نیز آمده است که دانشگاههای بسیار خوب و مهم، مأموریتهای جدید و رشتههای جدیدی را، از مقطع لیسانس، تعریف کردهاند؛ زیرا رشتههای معمول گذشته دیگر پاسخگو نیستند. دکتر مخبر دزفولی افزود: چند روز پیش با برگزیدگان المپیاد سلول بنیادی و پزشکی بازساختی جلسهای داشتم. از میان بیش از هزار نفر، ۴۰ نفر برگزیده شده بودند و از این تعداد، هفت نفر قرار است به المپیادهای جهانی بروند. از آنها پرسیدم چرا میخواهید پزشکی بخوانید. آنها سلول بنیادی و رسانههای مختلف این حوزه را دیده و تجربه کرده بودند و لذت و زیبایی پژوهش در سلولها و فرایند بلوغ و تمایز آنها را درک کرده بودند. وی ادامه داد: آنها میگفتند نزدیکترین رشتهای که میتواند آنها را به این حوزه برساند، پزشکی است؛ زیرا در دوره کارشناسی، رشتههایی مانند زیست پزشکی، مهندسی بافت، سلول بنیادی، بیوانفورماتیک یا زیستشناسی کوانتومی وجود ندارد. ضرورت تعریف رشتههای جدید رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به بررسی رشتههای جدید در فرهنگستان علوم گفت: در شورای علمی فرهنگستان علوم گزارش اجمالی درباره رشتههای جدیدی که باید در کشور معماری، بازسازی، ایجاد و ارائه شوند، مطرح شد و قرار است در جلسات آینده گزارش تفصیلی ارائه شود. وی افزود: نباید اینقدر سخت و متصلب بایستیم و بگوییم فقط همین رشتهها وجود دارند. رشتههای جدید آمدهاند. در همین گزارشی که مطرح شد، آمریکاییها دهها رشته مرتبط با فناوری و هوش مصنوعی در مقاطع لیسانس، فوقلیسانس و دکتری ایجاد کردهاند؛ دهها رشته مرتبط با کوانتوم و دهها رشته مرتبط با زیستشناسی مصنوعی نیز راهاندازی شده است. چینیها نیز در رقابت با آنها، رشتههای جدید تعریف میکنند. دکتر مخبر دزفولی تأکید کرد: اگر ما این کار را نکنیم، جوانان ما قانع نمیشوند و باور نمیکنند که حرف نو برای گفتن داریم. بنابراین ناگزیر هستیم در این کار کمک بگیریم. وی با تأکید دوباره بر ضرورت حرکت از پژوهشهای فردمحور به پژوهشهای تیمی گفت: حتی در آییننامه ارتقا نیز بحث مقاله مستقل مطرح است. باید این موضوع را جا بیندازیم که کار علمی، کار تیمی است. کار تحقیقاتی کار یک نفر نیست و چند نفر باید در آن مشارکت داشته باشند. در مقالات نیچر و ساینس، گاهی نام دهها نفر دیده میشود، اما ما هنوز وقتی تعداد نویسندگان از سه نفر بیشتر شد؛ با ارزش کمتری با آن برخورد میشود. ماموریتگرا شدن جامعه علمی رئیس فرهنگستان علوم گفت: در بازنگری نقشه جامع علمی، نقش جامعه علمی در بررسی و حل چالشهای آب، انرژی، غذا، اقلیم و فناوریهای نوظهور در نظر گرفته شده است. وی افزود: باید اکوسیستم علم و فناوری را در کنار یکدیگر ببینیم. از نظر نیروی انسانی، در تربیت مهندس جزو چند کشور اول دنیا هستیم و کشورهای خوبی در این زمینه محسوب میشویم، اما هنوز سرمایهگذاری جدی انجام ندادهایم و از این ظرفیت بهخوبی استفاده نمیکنیم. دکتر مخبر دزفولی ادامه داد: در علوم انسانی نیز همین مسئله وجود دارد. در زمینه اثربخشی اجتماعی و همچنین در بحث صنعت نیز مسئله همچنان حل نشده است. باید افراد شجاعی پیدا شوند و طرحهای کاملاً نو ارائه دهند تا شاید از این گرفتاری رها شویم. وی گفت: صنعت کار خودش را میکند، دانشگاه کار خودش را میکند، مرکز علمی کار خودش را میکند و مرکز اجرایی نیز کار خودش را انجام میدهد. چرا در صنایع خود عقبماندگی داریم؟ چون صنعت احساس نیاز و رقابت نمیکند و میگوید بازار من فراهم است و احساس نمیکند که باید از دانش استفاده کند. ضرورت ایجاد ارتباط میان دانشمندان و مدیران اجرایی وی برای توضیح اهمیت استفاده از فناوری در مدیریت منابع آب اظهار کرد: میدانیم برای تولید یک کیلو محصول در سطح مزرعه ۲۰۰ لیتر آب مصرف میشود، در گلخانه معمولی این میزان به ۶۰ لیتر میرسد و در هیدروپونیک، برای یک کیلو محصول آب بسیار کمتری مصرف میشود. وی افزود: میدانیم آبیاری زیرسطحی مصرف آب را به یکچندم کاهش میدهد و محصول را چند برابر میکند، اما سرمایهگذاری لازم انجام نمیشود؛ زیرا نگاه ما هنوز دانشبنیان و علمی نیست. رئیس فرهنگستان علوم تأکید کرد: یکی از کارهایی که مجموعه دانشمندان کشور انجام میدهد، ایجاد این ارتباط و آشتی میان سیاستمداران و دانشمندان است. نباید مسئولان اجرایی راه خود را بروند و دانشمندان نیز فقط حرف خود را بزنند؛ نه این اثر دارد و نه آن. این پل ارتباطی باید برقرار شود. سرمایهگذاری در هوش مصنوعی و علوم پایه دکتر مخبر دزفولی با اشاره به ضرورت سرمایهگذاری در حوزههای علمی گفت: باید در هوش مصنوعی سرمایهگذاری کنیم و علوم پایه نیز به توجه ویژه نیاز دارد. باید مقرراتزدایی کنیم؛ زیرا دست و پای محقق را بستهایم و اعتماد به محقق را گرفتهایم. وی افزود: سرمایهگذاری برای دانشگاه را در برخی موارد دستچندم در نظر میگیریم و نیازهای اولیه استادان، محققان و دانشمندان کشور را گاهی خواسته یا ناخواسته دریغ میکنیم. رئیس فرهنگستان علوم ادامه داد: کسی که مرکزیت این جریان را بر عهده دارد، دانشمند، محقق و نوآور است و این دانشمند و محقق باید احساس احترام و منزلت کند. باید به معیشت او توجه کنیم. کشورهای همسایه، حتی بدون آنکه درباره آمریکا و اروپا صحبت کنیم، چند برابر به محققان پرداخت میکنند و دانشمندان ما با ایثارگری در کشور میمانند. وی تأکید کرد: وقتی میدانیم این دانشمندان تا چه اندازه میتوانند کشور را نجات دهند، نباید امکانات معیشتی و امکان تحقیقات را از آنها دریغ کنیم. آزمایشگاههای کشور نیز باید بازنگری و نوسازی شوند. علم و فناوری؛ گذرگاه رسیدن به ایران قوی دکتر مخبر دزفولی در پایان گفت: اگر کشور ما بخواهد به ایران قوی برسد، یک معبر و یک گذرگاه دارد و آن گذرگاه علم و فناوری است. وی افزود: از علم و فناوری، امنیت، بازدارندگی و قدرت به دست میآید و مسائل رفاهی، اجتماعی و معیشتی مردم حل میشود و گرهها باز خواهد شد؛ به شرط اینکه بدانیم، باور کنیم و درک درستی از این معبر پیدا کنیم و روی آن سرمایهگذاری کنیم.