هشدار از افول علمی ایران؛ سقوط به رتبه ۱۸ جهان و سوم منطقه

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر محمدمهدی زاهدی وزیر اسبق علوم، تحقیقات و فناوری و عضو پیوسته فرهنگستان علوم در گفت‌وگویی با اشاره به روند رشد علمی و آمار ارایه شده از سوی پایگاه‌های بین‌المللی علمی سایمگو، گفت: تازه‌ترین گزارش این پایگاه بین‌المللی رصد علم، نشان از وضعیت نامطلوب تولیدات علمی ایران در سال ۲۰۲۵ دارد. این گزارش که مبنای رتبه‌بندی کشورهای جهان در تولید اسناد علمی کشورهای جهان قرار می‌گیرد، حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران با افت جایگاه از رتبه ۱۵ به ۱۸ جهانی، نه تنها از صدر کشورهای اسلامی پایین آمده، بلکه روند رشد منفی تولید علم را تجربه می‌کند؛ آن هم در شرایطی که رقبای منطقه‌ای، جهشی خیره‌کننده داشته‌اند.

وی افزود: بر اساس این آمار، تولیدات علمی ایران در سال ۲۰۲۱ معادل ۷۹ هزار و ۳۸۷ مورد بوده، اما در سال ۲۰۲۵ به ۷۷ هزار و ۱۹۷ مورد کاهش یافته و عملاً رشد منفی حدود ۳ درصد را ثبت کرده است. این در حالی است که ترکیه در همین بازه زمانی، تولید علمی خود را از ۶۹ هزار و ۶۶۹ به ۹۹ هزار و ۵۸۸ رسانده (رشد ۴۳ درصدی) و عربستان نیز با جهشی ۶۷ درصدی، از ۴۷ هزار و ۹۱۲ به ۷۹ هزار و ۹۱۹ مقاله ارتقا یافته است.

به گفته زاهدی، نکته تأمل‌برانگیز، سبقت گرفتن سه کشور هلند، ترکیه و عربستان از ایران در سال ۲۰۲۵ است. همچنین اندونزی به عنوان رقیب جدی جدید، با رشد ۲۱ درصدی (از ۵۵ هزار و ۵۴۴ به ۶۷ هزار و ۱۱۶) در حال نزدیک شدن به جایگاه ایران است و کارشناسان هشدار می‌دهند در صورت ادامه روند نزولی، نه تنها رتبه ۱۸ فعلی نیز از دست خواهد رفت، بلکه خروج از جمع ۲۰ کشور برتر علم جهان دور از انتظار نیست.

عضو پیوسته فرهنگستان علوم خاطرنشان کرد: این افول علمی در حالی رقم می‌خورد که سند چشم‌انداز و منویات مقام معظم امام شهید بر مرجعیت علمی و حفظ رتبه اول منطقه تأکید جدی داشته و درربیانیه گام دوم انقلاب تصریح نموده اند. همچنین در برنامه هفتم توسعه و پیشرفت، هدف دستیابی به جایگاه ۱۴ جهان و تثبیت جایگاه اول علمی در منطقه پیش‌بینی شده بود که آمارهای فعلی فاصله عمیقی با آن را نشان می‌دهد.

به گفته زاهدی، نیاز فوری به بازنگری در سیاست‌ها، قوانین و مقررات، توجه به منابع  انسانی نخبه و برطرف کردن برخی کاستی های سخت افزاری و نرم افزاری وحود دارد و در یک کلمه با تعریف و  توجه به حکمرانی علم و فناوری نگاه و رویکرد جدیدی با لحاظ سرعت غیر قابل وصف توسعه علم و فناوری در این خصوص ، موفق شویم به اهداف تعیین شده دستیابی پیدا کنیم.

وی گفت: تحلیلگران علمی، این عقب‌ماندگی را زنگ خطری جدی برای کشور می‌دانند و معتقدند غفلت از سرمایه‌گذاری هدفمند در حوزه علم و فناوری، همراه با نارسایی در قوانین و بی‌توجهی به شرایط دانشجویان تحصیلات تکمیلی، از جمله عوامل اصلی این افول است. در مقابل، کشورهای منطقه با سیاست‌گذاری هوشمندانه و اختصاص منابع پایدار، توانسته‌اند رشد علمی خود را حتی به بیش از ۶۷ درصد برسانند.

به گفته زاهدی، آنچه مسلم است، این گزارش می‌تواند تلنگری برای مردم و به ویژه سیاستگذاران و مجریان کشور باشد تا هرچه سریعتر در سیاست‌ها، قوانین، نحوه تأمین منابع انسانی و حمایت از دانشجویان مقاطع ارشد و دکتری بازنگری اساسی صورت گیرد؛ در غیر این صورت، نه تنها مرجعیت علمی ایران در جهان اسلام تضعیف خواهد شد، بلکه جایگاه کنونی نیز در برابر هجمه رقبای منطقه‌ای تاب نخواهد آورد.