مهم‌ترین میراث داوری اردکانی، دعوت به تفکر و شناخت زمانه است

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر علی‌اکبر صالحی در آیین دو روزه نکوداشت دکتر رضا داوری اردکانی، فیلسوف، استاد برجسته دانشگاه و رئیس پیشین فرهنگستان علوم، با حضور جمعی از مسئولان، استادان دانشگاه، اندیشمندان و فرهیختگان در دانشگاه اردکان، با تجلیل از بیش از شش دهه فعالیت علمی، آموزشی و فرهنگی رضا داوری اردکانی، اظهار کرد: تجلیل از اهل اندیشه، صرفاً با ستایش و بیان عناوین و افتخارات آنان محقق نمی‌شود؛ بلکه جامعه‌ای که بزرگان خود را نشناسد و قدر نداند، به‌تدریج حافظه تاریخی خود را از دست می‌دهد؛ حافظه‌ای که رشته پیوند گذشته و آینده یک ملت است.

وی با اشاره به جایگاه ویژه استاد داوری اردکانی در میان اندیشمندان معاصر ایران افزود: دغدغه ایشان صرفاً فلسفه به‌عنوان یک رشته دانشگاهی نبوده، بلکه همواره در پی فهم نسبت تفکر با تاریخ، فرهنگ، تمدن و سرنوشت جامعه ایرانی بوده‌اند.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به آشنایی خود با استاد داوری از سال‌های آغازین انقلاب اسلامی و تجربه همکاری با ایشان در فرهنگستان علوم، زندگی علمی استاد را نمونه‌ای از پیوند معلمی، پژوهش، اندیشه‌ورزی و مسئولیت‌پذیری فرهنگی دانست.

صالحی با مرور مسیر علمی داوری از تحصیل در اردکان و اصفهان تا ورود به دانشگاه تهران و دریافت درجه دکتری فلسفه در سال ۱۳۴۶، خاطرنشان کرد: استاد کار خود را با معلمی آغاز کرد و در تمام مراحل زندگی علمی نیز معلم باقی ماندند. حتی هنگامی که به بالاترین مراتب دانشگاهی رسید و مسئولیت ریاست فرهنگستان علوم را بر عهده گرفت، همچنان معلمی را افتخار خود می‌دانست.

وی با اشاره به آشنایی استاد داوری با سنت حکمت اسلامی و فلسفه جدید غرب، این ویژگی را از وجوه مهم شخصیت فکری وی برشمرد و گفت: رویکرد استاد نه انکار سنت فلسفی خودی بوده و نه تقلید از فلسفه غرب؛ بلکه تلاش ایشان معطوف به فهم و ایجاد امکان گفت‌وگو میان سنت فکری خودی و جهان فلسفی جدید بوده است. به تعبیر دیگر، مواجهه ایشان با اندیشه غرب نه از موضع تقلید و نه از سر قهر و انکار، بلکه با هدف شناخت و هم‌زبانی صورت گرفته است.

صالحی در ادامه با اشاره به بیش از پنج دهه تدریس داوری در دانشگاه تهران و دیگر مراکز علمی کشور و مسئولیت‌های علمی و فرهنگی وی، از جمله ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و ریاست فرهنگستان علوم، به تجربه همکاری خود با داوری در فرهنگستان علوم پرداخت.

وی گفت: پس از پایان مسئولیتم در سازمان انرژی اتمی در سال ۱۴۰۰، این فرصت را یافتم که به‌عنوان قائم‌مقام استاد داوری در فرهنگستان علوم با ایشان همکاری کنم. در این دوره، با حمایت و اعتماد ایشان، تلاش شد فعالیت‌های نوآورانه‌ای ازجمله تشکیل اتاق‌های فکر برای بررسی مسائل نوظهور علمی و فناوری در حوزه‌هایی همچون هوش مصنوعی و فناوری کوانتومی آغاز شود.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به تدوین و ارائه نخستین سیاست‌نامه فرهنگستان علوم در حوزه هوش مصنوعی به دولت، این اقدام را از جمله فعالیت‌های مهم آن دوره دانست و تأکید کرد: هدف از تشکیل این اتاق‌های فکر، بررسی علمی موضوعات جدید و فراهم کردن زمینه ارائه پیشنهادهای سیاستی به دولت برای راهبری این حوزه‌ها بود.

صالحی شیوه مدیریت استاد داوری را مبتنی بر اعتماد، استقلال فکری و مشارکت دانست و افزود: ایشان میدان ابتکار و عمل را برای همکاران باز می‌گذاشتند، به دیدگاه‌های مختلف مجال ظهور می‌دادند و با اعتماد به افراد، انگیزه و اعتمادبه‌نفس آنان را تقویت می‌کردند.

وی تصریح کرد: مدیریت یک نهاد علمی بیش از آنکه به صدور دستور و بخشنامه وابسته باشد، به ایجاد فضای اعتماد، گفت‌وگو، استقلال فکری و مشارکت نیاز دارد. این همان چیزی است که می‌توان آن را مدیریت بر دل‌ها نامید؛ مدیریتی که به‌جای محدود کردن افراد، زمینه شکوفایی ظرفیت‌های آنان را فراهم می‌کند.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به آثار متعدد فلسفی، فرهنگی و اجتماعی استاد داوری اردکانی، از جمله «فارابی، فیلسوف فرهنگ»، «شاعران در زمانه عسرت»، «تمدن و تفکر غربی»، «وضع کنونی تفکر در ایران»، «فلسفه چیست؟»، «درباره غرب»، «درباره علم»، «ما و راه دشوار تجدد» و «خرد و توسعه»، اظهار کرد: در مجموعه این آثار، پرسشی اساسی استمرار دارد و آن ضرورت طرح درست پرسش پیش از جست‌وجوی پاسخ است.

صالحی با بیان اینکه استاد داوری را می‌توان از مهم‌ترین متفکران معاصر در حوزه فلسفه فرهنگ دانست و افزود: به باور من، آنچه بیش از هر چیز در کانون توجه ایشان قرار دارد، خود تفکر و امکان تفکر در جامعه معاصر است.

وی ادامه داد: از نگاه استاد داوری، یکی از گرفتاری‌های انسان امروز صرفاً کمبود اطلاعات یا دانش تخصصی نیست، بلکه ناتوانی در فهم موقعیت تاریخی خویش است. ممکن است جامعه‌ای از دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، فناوری‌های پیشرفته و امکانات مادی برخوردار باشد، اما همچنان در شناخت جایگاه خود در جهان و تعیین مسیر آینده دچار سرگردانی شود.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی تأکید کرد: داشتن دانش، لزوماً به معنای اهل تفکر بودن نیست. علم به ما امکان شناخت پدیده‌ها و توضیح سازوکار آنها را می‌دهد، اما تفکر ما را به تأمل درباره جایگاه خود در جهان، نسبت با تاریخ و معنای مسیری که در پیش گرفته‌ایم، فرامی‌خواند.

وی فلسفه را عاملی برای تغییر افق نگاه جامعه و پرهیز از پاسخ‌های شتاب‌زده و سطحی دانست و خاطرنشان کرد: جامعه تنها با افزایش اطلاعات و انباشت دانش به بلوغ فکری نمی‌رسد، بلکه باید بتواند درباره موقعیت خود بیندیشد، امکانات و محدودیت‌هایش را بشناسد و نسبت به آینده مسئولانه تصمیم بگیرد.

صالحی در تبیین دیدگاه داوری درباره غرب، با تأکید بر ضرورت پرهیز از برداشت‌های سطحی از اندیشه‌های وی، گفت: مسئله استاد نه پذیرش بی‌چون‌وچرای غرب است و نه نفی آن؛ بلکه فهم تاریخی غرب و شناخت موقعیت خودمان در جهانی است که تجدد در شکل‌گیری آن نقشی تعیین‌کننده داشته است.

وی افزود: کسی که سال‌ها فلسفه جدید غرب، پدیدارشناسی و اندیشه متفکرانی همچون هایدگر را تدریس و بررسی کرده است، نمی‌توان با یک موضع‌گیری احساسی نسبت به غرب معرفی کرد. استاد داوری بر ضرورت فهم غرب تأکید دارند و یادآور می‌شوند که شناخت آن، پیش‌شرط هرگونه مواجهه آگاهانه با جهان جدید است.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به تأملات استاد داوری درباره توسعه و توسعه‌نیافتگی نیز اظهار کرد: توسعه را نمی‌توان صرفاً با وارد کردن فناوری، تأسیس کارخانه، افزایش سرمایه یا تدوین برنامه‌های اقتصادی محقق کرد. این عوامل ضروری‌اند، اما به‌تنهایی کفایت نمی‌کنند؛ توسعه به خرد جمعی، شناخت تاریخی، نظم اجتماعی، مسئولیت‌پذیری و توانایی تصمیم‌گیری نیاز دارد.

صالحی تصریح کرد: از این منظر، توسعه پیش از آنکه صرفاً مسئله‌ای اقتصادی و فنی باشد، مسئله‌ای فرهنگی و تاریخی نیز هست. جامعه باید بتواند موقعیت خود را بشناسد، ظرفیت‌ها و محدودیت‌هایش را واقع‌بینانه ببیند و برای آینده تصمیم بگیرد.

وی در ادامه، گفت‌وگو، نقدپذیری و آزادی اندیشه را از دیگر وجوه برجسته شخصیت فکری استاد داوری برشمرد و گفت: تفکر زمانی رشد می‌کند که امکان پرسش وجود داشته باشد و انسان از شنیدن نظر متفاوت نترسد. آزادی اندیشه نیز یکی از شروط اساسی بالندگی فکری است؛ چراکه تفکر در فضای ترس، تحمیل و جزم‌اندیشی مجال رشد نمی‌یابد.

صالحی با اشاره به پیوند عمیق استاد داوری با شعر و ادبیات فارسی، به‌ویژه شعر حافظ، اظهار کرد: علاقه ایشان به شعر نیز با دغدغه فلسفی‌شان برای جست‌وجوی حقیقت و معنا پیوند دارد. شعر اصیل را نمی‌توان به مرام‌نامه یا دستورالعملی سیاسی و اجتماعی محدود کرد؛ بلکه ماندگاری آن در توانایی برقراری ارتباط با جان و تجربه انسانی است.

وی همچنین با اشاره به جمله‌ای از داوری با این مضمون که «من به ایران فکر می‌کنم و دیگر اهمیت نمی‌دهم که در مورد شخص من چه می‌گویند»، این سخن را بیانگر تقدم دغدغه سرنوشت ایران بر شهرت و داوری‌های شخصی دانست.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی در پایان سخنان خود با تأکید بر اینکه بهترین تجلیل از یک متفکر، صرفاً معرفی آثار و یادآوری خدمات او نیست، گفت: بهترین تجلیل آن است که اندیشه‌اش را جدی بگیریم، درباره آن بیندیشیم و حتی به گفت‌وگو و نقد بنشینیم.

وی با اشاره به برگزاری نشست‌هایی با عنوان «داوری‌خوانی» در برخی شهرهای کشور و استقبال جوانان از مطالعه و بررسی آثار این اندیشمند، این رویکرد را نشانه‌ای امیدوارکننده برای استمرار حیات اندیشه دانست و افزود: اندیشه زمانی زنده می‌ماند که خوانده، فهمیده، نقد و بازاندیشی شود.

صالحی مهم‌ترین میراث استاد داوری اردکانی را دعوت مستمر ایشان به تفکر، پرسشگری و شناخت زمانه دانست و خاطرنشان کرد: ایران را تنها با گذشته پرافتخارش نمی‌توان شناخت؛ باید پرسید امروز کجا ایستاده‌ایم، جهان پیرامون ما به کدام سو می‌رود، نسبت ما با تحولات آن چیست و چگونه می‌توانیم در جهان امروز، بدون گم کردن هویت و خویشتن خویش، سخنی برای گفتن داشته باشیم.

وی در پایان با قدردانی از سال‌ها تلاش علمی، فرهنگی و آموزشی استاد داوری اردکانی، برای ایشان عزت، سلامت و طول عمر مسئلت کرد و ابراز امیدواری کرد که جامعه علمی کشور همچنان از چشمه پرفیض اندیشه و آثار ارزشمند این استاد برجسته بهره‌مند باشد.

 

در ادامه این مراسم، پیام دکتر محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، توسط دکتر صالحی قرائت شد.