بزرگداشت حکیم عمر خیام؛ دانشمند جامع‌الاطراف و طلایه‌دار رباعی فارسی

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر محمدمهدی شیخ جباری، عضو پیوسته فرهنگستان علوم، در یادداشتی با عنوان «به یاد و بزرگداشت حکیم عمر خیام» نوشت: «غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری- حکیم عمر خیام- از دانشمندان همه‌چیزدان دوره سلجوقی است، زاده اردیبهشت‌ماه سال ۴۲۷ قمری در نیشابور و درگذشته به سال ۵۲۲ در نیشابور. خیام بیشتر ۸۳ سال عمر خود را در نیشابور گذراند. مقدمات را در همین شهر نزد امام موفق نیشابوری و ریاضیات را نزد بهمنیار مرزبان سالاری آموخت. امام موفق نیشابوری استاد خواجه نظام‌الملک و حسن صباح نیز بود و به قولی، این سه هم درس و مدرسه بودند. بهمنیار هم از برجسته‌ترین شاگردان ابن‌سینا است. از این طریق خیام با مکتب فکری ابن‌سینا آشنایی یافت که در دیدگاه‌های حکمی و فلسفی او مشهود است. دوستی خیام با خواجه نظام‌المک بسیار دیرپا و پایدار ماند و تا پایان عمر ادامه داشت. نظامی عروضی و ابوالحسن بیهقی هم دوره خیام بوده و او را از نزدیک دیده‌اند و در آثار خود از او یاد کرده‌اند.»

او در ادامه می‌نویسد: «خیام از همان جوانی به ریاضیات و نجوم شهره بود. در دهه سوم زندگی خود رساله‌‌هایی بسیار تاثیرگذار در جبر نوشت که در آن دسته‌بندی جامعی از معادلات جبری درجه اول، دوم و سوم؛ تقلیل ناپذیر بودن معادله درجه سه به معادله درجه دو؛ راه حل عمومی معادله درجه سه با استفاده از مقاطع مخروطی و تعیین ضرایب بسط دوجمله‌ای توانی (دو جمله‌ای های خیام-نیوتن) که در قالب مثلث خیام-پاسکال شناخته می‌شود، را تدوین و ارایه کرد. بعد از انتشار رساله‌ها در جبر و مقابله به دعوت دوست و هم درس خود خواجه نظام‌الملک، وزیر مقتدر و مدبر جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی و پایه‌گذار مدارس نظامیه، به پایتخت آن دوره یعنی اصفهان رفت. خیام به مدت ۱۸ سال سرپرستی رصدخانه اصفهان و مدیریت زیج ملکشاهی را بر عهده داشت. در این دوره بیشتر به نجوم و ستاره‌شناسی و رصد اجرام آسمانی پرداخت. کار بسیار مهم و مانای وی در این دوره تدقیق و بازتدوین گاه‌شمار خورشیدی «تقویم جلالی»، گاه‌شمار رسمی و کنونی کشور ایران، است. برای تدوین این تقویم و تعیین دقیق زمان شروع سال (نوروز) مدار گردش کرهٔ زمین به دور خورشید را تا ۱۶ رقم اعشار محاسبه نمود. در همین دوره خیام رساله تاثیرگذار و مهم خود در تبیین و اثبات‌هایی در هندسه اقلیدسی را به رشته تحریر درآورد. پس از درگذشت ملکشاه و در دوره سنجر سلجوقی، به مرو و سپس تا پایان عمر در نظامیه نیشابور (پایتخت سنجر) مشغول بود. در این دوران به انتشار رساله‌های دیگری در جبر و مقابله و هندسه و نجوم پرداخت که مورد استفاده دانشجویان و دانش پژوهان در آن دوران و بعد از آن بود.»

شیخ جباری در ادامه یادداشت خود آورده است: «از نظر زمانی، خیام بعد از فردوسی و ابن‌سینا و ابوریحان می‌زیست و از طریق استاد خود بهمنیار بیشتر به مشرب فکری و فلسفی ابن‌سینا نزدیک بود تا ابوریحان؛ بیشتر به علوم نظری مانند ریاضیات می‌پرداخت تا علوم تجربی، به مانند ابوریحان.»

وی همچنین می‌نویسد: «خیام در زمان زندگی خود به عنوان ریاضیدان، فیلسوف و منجم شهره بود. اما امروزه، شهرت خیام در ایران و در جهان نه به خاطر ریاضیات و نجوم و حتی تقویم جلالی، بلکه به خاطر اشعار و رباعیات وی است. اگر فردوسی را پدر مثنوی حماسی، سعدی را سرآمد نثر آهنگین، مولوی را قله مثنوی حِکمی و حافظ را کمال غزل پارسی بدانیم، خیام بدون تردید طلایه‌دار رباعی فارسی است. رباعیات خیام نمونه بی ‌مانند کم گویی و گزیده گویی است و هنر بی‌بدیل خیام بیان مفاهیم بسیار عمیق حکمی و فلسفی به ایجاز و شیوایی و زیبایی و کمال است. شاید شعر هیچ شاعر دیگری به اندازه رباعیات خیام به زبانهای دیگر ترجمه نشده باشد. ویژگی بسیار بارز شعر خیام آن است که در هر زبان دیگری هم، به گواه ادیبان آن زبان، بسیار متین، زیبا، آهنگین، نغز و پرمغز است.»

او در پایان تأکید می‌کند: «خیام دانشمند و حکیمی جامع‌الاطراف بود و آثارش در ریاضیات، جبر، مقابله، هندسه و نجوم، بسیار ارزشمند، ماندگار و اثرگذار بر سیر جهانی ریاضیات و گاه‌شماری است. اگر از او تنها اثری چون گاه‌شمار جلالی بر جای می‌ماند، همان نیز برای جاودانگی نامش کافی بود. امید است در نسل‌های امروز و آینده نیز دانشمندان بزرگ ایرانی، با دانشی گسترده و مرجعیتی جهانی، پدید آیند تا شکوه مفاخر علمی، حکمی و ادبی این سرزمین، در قامت بزرگانی چون خیام، دوباره جلوه‌گر شود.»