ارتقا و اعتلای جایگاه علوم پایه: موفقیت‌ها و آسیب‌ها

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، جلسه شورای گروه علوم پایه فرهنگستان علوم برگزار شد. در این نشست، دکتر احمد شعبانی، عضو پیوسته فرهنگستان علوم با بررسی جایگاه علوم پایه در دو حوزه پژوهشی و دانشجویی در ایران اظهار داشت: «یافته‌ها نشان می‌دهد رتبه جهانی ایران در رشته‌های پنج‌گانه علوم پایه شامل شیمی، ریاضی، فیزیک، زیست‌شناسی و زمین‌شناسی در فاصله زمانی 1996 تا 2024 به‌ترتیب 14، 16، 19، 20 و 21 است.»

وی افزود: «میانگین جهانی پژوهشگران پراستناد در علوم پایه 23.6 درصد و در ایران بیش از 25 درصد است که نشان از جایگاه متعالی علوم پایه در کشور دارد.»

عضو پیوسته فرهنگستان علوم با اشاره به وضعیت دانشجویان علوم پایه در کشور گفت: «در سال 1402، تعداد کل دانشجویان علوم پایه 205 هزار نفر بوده که از این تعداد 149 هزار نفر در مقطع کارشناسی (72 درصد)، 40 هزار نفر در مقطع کارشناسی ارشد (20 درصد) و 16 هزار نفر در مقطع دکتری (8 درصد) به تحصیل اشتغال داشتند که با اهداف برنامه‌های توسعه و پیشرفت کشور که نسبت دانشجویان تحصیلات تکمیلی به کل دانشجویان باید 30 درصد باشد، نسبتا مطابقت دارد.»

وی در ادامه به برخی چالش‌های این حوزه اشاره کرد و گفت: «در مقابل این دستاوردها و موفقیت‌ها، مشاهده می‌شود که در سه دهه گذشته، سهم دانشجویان علوم پایه از کل دانشجویان کشور 50 درصد کاهش یافته و از 14 درصد به کمتر از 7 درصد رسیده است.»

دکتر شعبانی همچنین اظهار داشت: «بیش از 50 درصد از کل دانشجویان علوم پایه و 70 درصد از دانشجویان تحصیلات تکمیلی آن در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) تحصیل می‌کنند.»

وی با اشاره به آمار داوطلبان دکتری افزود: «تعداد کل شرکت‌کنندگان کنکور مقطع دکتری در دو سال متوالی 1403 و 1404 حدود 170 هزار نفر بوده که سهم علوم پایه به‌ترتیب حدود 6.5 و 4 درصد است؛ که کاهش 2.5 درصدی معنادار و جای تأمل جدی دارد.»

عضو پیوسته فرهنگستان علوم در ادامه با تشریح یکی از شاخص‌های کیفی مراکز آموزشی گفت: «یکی از شاخص‌های کیفی مراکز آموزشی، میزان پذیرش دانش‌آموختگان هر زیرنظام در مقاطع بالاتر است. توزیع پذیرفته‌شدگان از مقطع کارشناسی به کارشناسی ارشد در زیرنظام‌های مختلف به این ترتیب است: وزارت عتف 66.5 درصد، دانشگاه آزاد اسلامی 21 درصد، پیام نور 7.3 درصد و غیرانتفاعی 4.5 درصد و در مقطع دکتری نیز وزارت عتف 86 درصد، دانشگاه آزاد اسلامی 9 درصد، پیام نور 5 درصد و مؤسسات غیرانتفاعی کمتر از یک درصد سهم دارند.»

وی تأکید کرد: «این آمار نشان می‌دهد کیفیت آموزش و پژوهش در وزارت عتف با اختلاف معنادار، به‌ویژه در پذیرش مقطع دکتری، بالاتر از سایر زیرنظام‌هاست.»

دکتر شعبانی همچنین درباره اعضای هیأت علمی علوم پایه اظهار داشت: «از حدود 10 هزار عضو هیأت علمی علوم پایه‌ای (12.8 درصد از کل اعضای هیأت علمی)، 53.5 درصد در وزارت علوم، 6.1 درصد در وزارت بهداشت، 30.2 درصد در دانشگاه آزاد اسلامی، 5.7 درصد در دانشگاه پیام نور و مابقی در سایر زیرنظام‌ها فعالیت می‌کنند.»

وی در ادامه افزود: «نسبت دانشجو به استاد علوم پایه در وزارت علوم 18، وزارت بهداشت 2، دانشگاه آزاد اسلامی 25، پیام نور 24 و دانشگاه فرهنگیان 53 است.»

عضو پیوسته فرهنگستان علوم در پایان خاطرنشان کرد: «بر اساس نتایج این بررسی و با توجه به اهمیت قلمرو علوم پایه، پیشنهاداتی در جهت ارتقا و اعتلای جایگاه علوم پایه در این سخنرانی ارائه شد و در گزارش کامل آن بررسی شده است. امید است این مطالعه مبنایی برای تصمیم‌گیری در سطوح مختلف حکمرانی علم و فناوری کشور در حوزه علوم پایه قرار گیرد».