تدوین برنامه عملیاتی گروه گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی در سال 1405

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم- گروه گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی، دکتر مظفرپور همکار مدعو فرهنگستان علوم، با استناد به این سند، بیان کرد: برنامه‌ریزی‌ها برای ارایه سیاست عملیاتی به مجموعه‌های سیاستی و اجرایی نظام عرضه خواهد شد تا با تکیه بر 7 محور شامل: لزوم مدیریت واحد، پایگاه مرجع علمی؛ آمار به‌روز و پیوسته، ایجاد ارتباط پژوهش با تولید، افزایش ضریب نفوذ علم، تقویت بازار داخلی و نهادهای تمدنی در حیطه گیاهان دارویی و راهکارهای توسعه صادرات، این مسیر تا حصول پیشرفت جدی ادامه یابد. 

دکتر مظفرپور همچنین افزود: هم اکنون صنعت گیاهان دارویی در دنیا حدود 480 میلیارد دلار چرخه مالی دارد و برنامه‌ریزی در این مسیر، با توجه به ظرفیت‌های تاریخی و بومی گیاهان دارویی و طب سنتی، می‌تواند علاوه بر اشتغال‌زایی پایدار، به تولید ثروت در کشور کمک کند.

طرح راهبردی کارگروه گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی فرهنگستان علوم تا پایان سال 1405 بر اساس مدل SWOT به شرح زیر می‌باشد: 

ارزش بازار گیاهان دارویی در دنیا در سال 2025 حدود480 میلیارد دلار برآورد شده که سهم ایران از این فرصت بزرگ حدود % 03/0 بوده است. با توجه به رشد سریع این بازار در دو دهه گذشته، پیش بینی می شود این بازار در سال 2050 به 5000 میلیارد دلار برسد. 

با وجود قوانین بالادستی و حمایتی، سابقه تمدنی، زمینه های فرهنگی و بهره مندی از مکتب غنی طب سنتی، همچنین زیست بوم های مناسب و متنوع برای رشد گیاهان دارویی، ظرفیت بالقوه ی بزرگی در این حیطه وجود دارد. تاکنون، چالش های متعددی موجب عدم دسترسی به اهداف برنامه‌های بالادستی کشور در این حیطه شده‌اند . 

گروه گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی فرهنگستان علوم که در سال 1403 در فرهنگستان علوم راه‌اندازی شد، طی جلسات متعدد با کارشناسان حیطه‌های مختلف کشاورزی، پزشکی، صنعت و نهادهای مختلف علمی و آموزشی مرتبط در سال‌های 1403 و 1404، گزارشی از وضعیت فعلی صنعت گیاهان دارویی در کشور و نقاط ضعف مهم در عدم پیشبرد مناسب این حیطه تهیه نمود.

بر مبنای جلسات گروه گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی، 7 نقطه کانونی در مسیر رفع چالش‌های کنونی شناسایی شده است که شامل لزوم تعریف متولی و فرمانده واحد، ضرورت وجود آمار قابل اعتماد از وضعیت گیاهان دارویی در کشور، اولویت‌بندی گیاهان دارویی و حمایت از تولید، افزایش ضریب نفوذ علم در این حیطه، ساماندهی بازار داخلی برای عرضه و فروش گیاهان دارویی و ارتقای کیفیت و استانداردسازی گیاهان دارویی با هدف افزایش صادرات می‌باشد.

با برگزاری 20 جلسه عمومی و 5 جلسه سخنرانی در گروه، در سال 1404 برای هر کدام از این حیطه یک گروه تشکیل و یک نفر به عنوان مسوول گروه، مسوول جمع بندی نظرات و ارائه گردید (7 گروه). 

در جلسات سال 1405 گروه گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی، ادامه همین مسیر را در پیش خواهد گرفت.

افزایش سهم حیطه گیاهان دارویی در تولید ثروت ملی و تولید علم بومی

تقویت نقش علمی، سیاست‌پژوهانه و راهبردی کارگروه در حوزه گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی از طریق:

• سامان‌دهی ظرفیت‌های پژوهشی، رسانه ای و فرهنگی با هدف افزایش ضریب نفوذ علم در این حیطه 

• اولویت‌بندی نقاط کلیدی زنجیره توسعه صنعت گیاهان دارویی با هدف ارائه راهکار جهت اصلاح آنان 

• تولید خروجی‌های قابل ارائه به نهادهای تصمیم‌گیر و پیگیری اجرایی شدن آنها

• ایجاد پیوند میان دانشگاه، صنعت، کشاورزی و سلامت

• مشارکت علمی و نظارتی با نهادهای مسوول جهت اصلاح نقاط کلیدی زنجیره

• تدوین نقشه راه عملی برای توسعه گیاهان دارویی

• پشتوانه علمی و اعتبار نهادی فرهنگستان: استقرار کارگروه در فرهنگستان علوم با دسترسی به شبکه‌ای از نخبگان علمی و سیاست‌پژوهی

• حضور متخصصان میان‌رشته‌ای در گروه

• وجود دانش بومی و تاریخی غنی: سابقه طولانی طب سنتی و استفاده از گیاهان دارویی در کشور 

• ظرفیت بالای کشور در تنوع گیاهان دارویی و تنوع اقلیمی بالا: امکان کشت طیف گسترده‌ای از گونه‌های گیاهان دارویی با مزیت نسبی

• ظرفیت‌های پژوهشی موجود و پیوند بالقوه با دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و بخش سلامت

• توجه عمومی و سیاستی به اقتصاد گیاهان دارویی و اقتصاد دانش‌بنیان: هم‌راستایی با اسناد بالادستی در توسعه اقتصاد غیرنفتی

• شناسایی اولیه چالش‌ها: تعیین ۷ نقطه کانونی به‌عنوان چارچوب مداخله راهبردی 

• عدم اطلاع کافی سیاستمداران از ظرفیت مهم گیاهان دارویی جهت تولید ثروت و اشتغال در کشور

• نبود متولی واحد (Fragmentation Governance): تعدد نهادهای تصمیم‌گیر و عدم وجود فرماندهی یکپارچه

• پراکندگی فعالیت‌ها و نبود نقشه راه واحد عملیاتی

• وسعت زیاد نقاط مورد نیاز جهت اصلاح و عدم اولویت بندی

• فقدان داده‌های معتبر و نظام آماری: نبود پایگاه داده جامع برای سطح زیر کشت، تولید، مصرف و صادرات

• ضعف در زنجیره ارزش: گسست بین تولید، فرآوری، بازار و صادرات

• کمبود استانداردسازی و کنترل کیفیت: نبود نظام منسجم برای تضمین کیفیت و انطباق با استانداردهای بین‌المللی

• ضعف در تجاری‌سازی دانش: فاصله بین تولید علم و تبدیل آن به محصول و ثروت

• پایین بودن ضریب نفوذ علم در جامعه و صنعت: عدم ارتباط مؤثر میان پژوهشگران، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان

• بازار داخلی غیرشفاف و غیرسازمان‌یافته: وجود واسطه‌گری بالا و نبود نظام توزیع کارآمد

• وابستگی زیاد به افراد و نه ساختار پایدار

• امکان توسعه زنجیره ارزش از کشت تا فرآوری

• ظرفیت همکاری با وزارتخانه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان

• تقاضای فزاینده برای طب سنتی و محصولات طبیعی

• امکان جذب حمایت از طرح‌های ملی و بین‌سازمانی

• رشد بازار جهانی گیاهان دارویی: افزایش تقاضا برای محصولات طبیعی و مکمل‌های گیاهی

• گرایش جهانی به طب مکمل و سنتی: فرصت برای توسعه صادرات خدمات و محصولات

• ظرفیت توسعه صادرات غیرنفتی: امکان ارزآوری بالا در صورت استانداردسازی و برندسازی

• پتانسیل فناوری‌های نوین: استفاده از بیوتکنولوژی، کشاورزی دقیق و هوش مصنوعی در زنجیره تولید

• وجود شرکت‌های دانش‌بنیان: بستر مناسب برای نوآوری و توسعه محصولات با ارزش افزوده بالا

• امکان هم‌افزایی بین‌بخشی: پیوند حوزه‌های کشاورزی، سلامت، صنعت و تجارت

• حمایت‌های سیاستی از اقتصاد مقاومتی و دانش‌بنیان

• خام فروشی و عدم تولید فرآورده از تولیدات گیاهان دارویی

• ورود محصولات بی‌کیفیت و غیرعلمی به بازار

• عدم توجه به حفظ بازار داخلی به عنوان یک سرمایه

• نبود استانداردهای کافی در تولید و عرضه

• تغییرات اقلیمی و کاهش بهره‌وری کشت

• موازی‌کاری نهادی و تداخل مأموریت‌ها

• بی‌اعتمادی ناشی از تبلیغات غیرعلمی

• عدم توجه کافی به سلامت محصولات تولیدی از جمله مصرف بی رویه سموم کشاورزی

• رقابت شدید بین‌المللی: حضور کشورهای پیشرو مانند چین و هند در بازار جهانی

• خطر برداشت بی‌رویه از منابع طبیعی: تهدید تنوع زیستی و پایداری اکوسیستم‌ها

• تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری: اختلال در صادرات، انتقال فناوری و تعاملات بین‌المللی

• عدم ثبات سیاست‌گذاری: تغییرات مکرر قوانین و نبود استمرار در برنامه‌های حمایتی

• قاچاق و تجارت غیررسمی: تضعیف بازار رسمی و کاهش کیفیت محصولات عرضه‌شده

• ریسک‌های اقلیمی (خشکسالی، تغییر اقلیم): کاهش تولید و تهدید امنیت عرضه

• بی‌اعتمادی بازارهای بین‌المللی به کیفیت محصولات: ناشی از ضعف در استانداردسازی و برندینگ

بر اساس این تحلیل:

• باید از نقاط قوت علمی و اقلیمی برای بهره‌برداری از فرصت بازار جهانی استفاده شود (راهبرد SO)

• برای جبران ضعف حکمرانی و داده، از فرصت فناوری و سیاست‌های دانش‌بنیان بهره گرفته شود (راهبرد WO)

• برای مقابله با تهدید رقابت بین‌المللی، بر استانداردسازی و برندینگ تکیه شود (راهبرد ST)

• برای کاهش آسیب‌پذیری، اصلاح ساختار حکمرانی و بازار داخلی ضروری است (راهبرد WT)

هدایت و تسهیل توسعه نظام‌مند زنجیره گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی کشور از طریق تدوین و پایش بسته‌های سیاستی و راهبردی مبتنی بر شواهد، با تمرکز بر اولویت‌های کلیدی، انسجام‌بخشی حکمرانی، و تقویت پیوند میان علم، تولید، بازار و صادرات

1. نهادینه‌سازی تعاملات بین‌بخشی با ذی‌نفعان کلیدی: برگزاری جلسات تخصصی با نهادهای ذی نفع در این حیطه شامل وزارت جهاد کشاورزی، وزارت صمت، وزارت بهداشت، معاونت علمی ریاست جمهوری برای استماع نظرات

2. توسعه شبکه مشارکت ملی چندبخشی: دعوت از نهادهای عمومی عام المنفعه، خدماتی، فرهنگی، آموزشی و سیاسی برای مشارکت و کمک به توسعه این حیطه (هلال احمر، شهرداری ها، وزارت امور خارجه، آموزش و پرورش، حوزه های علمیه، انجمن علمی طب سنتی، انجمن تولید کنندگان گیاهان دارویی و ...)

3. استقرار نظام پایش و گزارش‌دهی عملکرد کارگروه‌ها: گزارش پیوسته فعالیت گروه های 7 گانه شکل گرفته

4. اولویت‌بندی نظام‌مند مسائل و محورهای راهبردی 

5. تدوین نقشه جامع مسائل (Problem Map): تدوین نقشه مسئله‌های اصلی حوزه گیاهان دارویی

6. تعریف پروژه‌های قابل اجرا یا شروع، تا پایان سال

7. استقرار سازوکار رسمی همکاری نهادی 

8. تولید و انتشار خروجی‌های سیاستی و راهبردی 

9. استقرار نظام برنامه‌ریزی و تقویم اجرایی: تهیه تقویم نشست‌ها و خروجی‌ها

ایجاد سازوکار ساختارمند برای تعامل مستمر، نظام‌مند و اثربخش با نهادهای سیاست‌گذار، اجرایی و عمومی در حوزه گیاهان دارویی

• تعداد جلسات تخصصی برگزارشده با نهادهای کلیدی (≥ 12 جلسه در سال) 

• تعداد نهادهای مشارکت‌کننده فعال (≥ 10 نهاد) 

• نرخ تداوم مشارکت (Retention Rate) نهادها (≥ 70%) 

• تعداد خروجی‌های مشترک (تفاهم‌نامه، گزارش مشترک) (≥ 5 مورد)

گسترش مشارکت نهادهای عمومی، فرهنگی، آموزشی و صنفی در توسعه زیست‌بوم گیاهان دارویی

• تعداد نهادهای عمومی و مدنی جذب‌شده (≥ 5 نهاد) 

• تعداد برنامه‌ها/ابتکارات مشترک اجراشده (≥ 8 برنامه در سال) 

• شاخص تنوع ذی‌نفعان (حداقل 5 دسته مختلف نهادی) 

• میزان مشارکت در رویدادها (≥ 100 نفر-مشارکت سالانه)

ایجاد نظام منسجم برای پایش، ارزیابی و گزارش‌گیری از فعالیت گروه‌های ۷گانه

• درصد گروه‌های دارای گزارش منظم (≥ 80%) 

• تعداد گزارش‌های دوره‌ای منتشرشده (≥ 4 گزارش فصلی) 

• زمان تأخیر در ارائه گزارش‌ها (≤ 2 هفته) 

• میزان تحقق اهداف هر گروه (≥ 70%)

شناسایی و رتبه‌بندی علمی و سیاستی مسائل کلیدی حوزه با رویکرد مبتنی بر شواهد

• تدوین و تصویب سند اولویت‌ها (تا پایان 6 ماه) 

• تعداد مسائل شناسایی و رتبه‌بندی‌شده (≥ 10 مورد) 

• میزان اجماع ذی‌نفعان بر اولویت‌ها (≥ 75%) 

• تعداد به‌روزرسانی‌های سالانه (≥ 1 بار)

مدل‌سازی ساختاری چالش‌ها و روابط علّی در زنجیره گیاهان دارویی

• تهیه نقشه مسئله چندسطحی (تا پایان سال) 

• تعداد حوزه‌های پوشش‌داده‌شده (تولید، بازار، علم، سیاست) (≥ 4 حوزه) 

• اعتبارسنجی نقشه توسط خبرگان (≥ 10 متخصص) 

• میزان استفاده از نقشه در تصمیم‌سازی‌ها (≥ 5 مورد ارجاع)

تبدیل اولویت‌ها به پروژه‌های اجرایی با قابلیت پیاده‌سازی

• تعداد پروژه‌های تعریف‌شده (≥  7 پروژه) 

• درصد پروژه‌های وارد فاز اجرا (≥ 60%) 

• میزان جذب منابع (مالی/نهادی) برای پروژه‌ها (≥ 50% پروژه‌ها) 

• نرخ پیشرفت پروژه‌ها (≥ 70% مطابق برنامه)

ایجاد چارچوب حقوقی و اجرایی برای همکاری پایدار با نهادهای همکار

• تعداد تفاهم‌نامه‌ها/توافق‌نامه‌های امضا شده (≥ 8 مورد) 

• تعداد کارگروه‌های مشترک فعال (≥ 5 مورد) 

• سطح اجرای تعهدات (≥ 70%) 

• زمان پاسخگویی بین نهادی (کاهش ≥ 30%)

تولید دانش سیاستی قابل استفاده برای تصمیم‌گیران

• تعداد اسناد سیاستی/گزارش‌های راهبردی (≥ 6 در سال) 

• تعداد ارجاعات در اسناد رسمی کشور (≥ 5 مورد) 

• میزان بهره‌برداری توسط نهادها (≥ 50% اسناد) 

• زمان تولید هر سند (≤ 3 ماه)

ایجاد نظم عملیاتی در فعالیت‌ها از طریق تقویم‌گذاری و برنامه‌ریزی دقیق

• تدوین و انتشار تقویم سالانه (تا ابتدای سال) 

• درصد تحقق برنامه‌های زمان‌بندی‌شده (≥ 80%) 

• میزان انحراف زمانی برنامه‌ها (≤ 15%) 

• تعداد جلسات/خروجی‌های انجام‌شده طبق برنامه (≥ 85%)

 برنامه زمانی جلسات کارگروه گیاهان دارویی فرهنگستان علوم در سال ۱۴۰۵ همراه با خروجی مورد انتظار هر جلسه به صورت جدول ارائه شده است.