مغز انسان روایت‌های کتاب کاغذی را سریع‌تر از رسانه‌های دیجیتال ادغام می‌کند

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم- گروه علوم پایه، خواندن کتاب طیف وسیعی از فرآیندهای پیچیده دریافت و بازتولید، از جمله درک مطلب و عوامل شناختی را در بر می‌گیرد. همچنین رسانه خواندن، چه کتاب کاغذی و چه نسخه دیجیتال روی رایانه یا دستگاه‌های تلفن همراه، می‌تواند بر فرآیندهای درک مطلب تأثیر بگذارد. پیش‌تر یک مطالعه رفتاری روی دانشجویان دانشگاه نشان داده بود که خواندن روی کاغذ در مقایسه با خواندن روی صفحه نمایش الکترونیکی، به درک بهتر متن منجر می‌شود و مطالعه از روی صفحه نمایش با سطوح بالاتری از استرس و خستگی همراه است.

به نوشته فرازمند، مطالعات دیگر نیز ضمن تأیید این نتایج نشان داده‌اند که خواندن روی کاغذ، به دلیل درگیری کمتر با اطلاعات نامرتبط، می‌تواند آگاهی بهتری برای انجام وظایف فراهم کند. این عوامل بر درک مطلب، شامل اطلاعات مستقیم و غیرمستقیم متن و استنتاج‌های حاصل از آن، اثر می‌گذارند و به‌ویژه بر ساخت و ادغام زبانی اطلاعات ضروری تأثیرگذار هستند. از این رو انتظار می‌رود پژوهش‌های علوم اعصاب شواهد مستقیمی درباره این فرآیندهای شناختی و فراشناختی ارائه کنند.

در این یادداشت آمده است که با وجود گسترش روزافزون کتاب‌خوان‌های الکترونیکی و تبلت‌ها، دانشمندان علوم اعصاب همچنان درباره تأثیر صفحات نمایش دیجیتال بر درک عمیق خواندن، ادغام روایت و حفظ حافظه بلندمدت بحث می‌کنند. در همین راستا، یک مطالعه پیشگامانه تصویربرداری عصبی عملکردی (Functional Magnetic Resonance Imaging; fMRI)،  نخستین شواهد عصبی را درباره چگونگی تأثیر رسانه مطالعه بر درک داستان ارائه کرده و نحوه پردازش روایت توسط مغز هنگام خواندن روی کاغذ و تبلت‌های دیجیتال را با یکدیگر مقایسه کرده است.

بر اساس نتایج این پژوهش، خواندن روی کاغذ نشانه‌های فضایی و لمسی پایدارتری را در اختیار خواننده قرار می‌دهد که نیاز به فعال‌سازی نواحی پیشانی مغز مرتبط با زبان را کاهش داده و در مقایسه با تبلت‌های دیجیتال، امکان ادغام روایت را با تلاش ذهنی کمتری فراهم می‌کند.

فرازمند در ادامه به پژوهش جدیدی از محققان دانشگاه توکیو اشاره می‌کند که با هدف بررسی درک مطلب، به خاطر سپاری و یکپارچه‌سازی مفاهیم داستان در هنگام خواندن مانگا، یا همان داستان‌های مصور ژاپنی، از روی کاغذ و تبلت انجام شده است. در این پژوهش، شرکت‌کنندگان ابتدا نیمه نخست یک داستان مانگا را روی کاغذ یا تبلت مطالعه کردند. سپس در حالی که درون دستگاه MRI قرار داشتند، نیمه دوم داستان را از طریق عینک‌های LCD خواندند و به پرسش‌های مربوط به آن پاسخ دادند.

نتایج نشان داد افرادی که نیمه نخست داستان را روی تبلت مطالعه کرده بودند، برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های پیچیده‌ای که نیازمند ترکیب اطلاعات هر دو بخش داستان بود، نسبت به افرادی که ابتدا داستان را روی کاغذ خوانده بودند، زمان بیشتری صرف کردند. به اعتقاد پژوهشگران، این یافته‌ها می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های آموزشی و همچنین طراحی سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای مطالعه دیجیتال تأثیرگذار باشد.

در بخش دیگری از این یادداشت آمده است که با گسترش کتاب‌خوان‌های الکترونیکی، بحث‌های متعددی درباره مزایا و معایب استفاده از ابزارهای دیجیتال در مطالعه شکل گرفته است. در همین زمینه، پروفسور کونیوشی ساکای از گروه علوم پایه دانشگاه توکیو که در حوزه علوم اعصاب زبان فعالیت می‌کند، به همراه گروه پژوهشی خود این موضوع را به‌صورت تجربی مورد بررسی قرار داد.

در این پژوهش، یک داستان مانگای یکسان در دو بخش در اختیار شرکت‌کنندگان قرار گرفت و پرسش‌هایی ساده و پیچیده درباره آن مطرح شد. پاسخ به پرسش‌های پیچیده مستلزم درک و ادغام اطلاعات هر دو بخش داستان بود. نیمه نخست داستان از طریق دو رسانه متفاوت، یعنی کاغذ یا کتاب‌خوان الکترونیکی، در اختیار افراد قرار گرفت و سپس در مرحله پاسخ‌گویی، فعالیت مغزی آنها با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) اندازه‌گیری شد. این روش از طریق سنجش جریان خون موضعی در مغز، فعالیت عصبی نواحی مختلف را بررسی می‌کند.

به گفته پژوهشگران، اگرچه شرکت‌کنندگان در هر دو گروه به پرسش‌ها پاسخ‌های دقیقی ارائه کردند، اما افرادی که ابتدا داستان را روی تبلت خوانده بودند، برای پاسخ به پرسش‌های دشوار زمان بیشتری نیاز داشتند. همچنین اسکن‌های مغزی نشان داد هنگام مطالعه نیمه دوم داستان در داخل اسکنر، افرادی که ابتدا متن را روی کاغذ خوانده بودند، در نواحی پیشانی مغز مرتبط با زبان و ادغام زبانی و روایی، فعالیت کمتری داشتند.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مطالعه روی کاغذ به مغز کمک می‌کند اطلاعات داستانی را با تلاش کمتری سازماندهی کرده و نیاز به پردازش‌های بعدی را کاهش دهد. در همین زمینه، پروفسور ساکای می‌گوید: «این نخستین بار است که یک تحقیق علوم اعصاب تفاوت مشخصی را در فعالیت مغز میان خوانندگان کتاب و صفحه نمایش نشان می‌دهد. این نتیجه بسیار جذاب است، اما طراحی چنین آزمایشی دشوار بود. هنگام مقایسه کتاب کاغذی و تبلت الکترونیکی نمی‌توان دستگاه دیجیتال را به اتاق اسکن وارد کرد، زیرا اسکنر MRI یک آهنربای بسیار بزرگ است. به همین دلیل شرکت‌کنندگان ابتدا نیمه اول داستان را خارج از اسکنر روی کاغذ یا تبلت مطالعه کردند و سپس نیمه دوم را از طریق عینک‌های LCD در داخل اسکنر خواندند.»

وی همچنین معتقد است که احتمالاً نتایج مشابهی در مورد مطالعه رمان‌ها و سایر متون نوشتاری نیز به دست خواهد آمد، زیرا ساختار روایت و جریان متن در مانگا، رمان و دیگر آثار مکتوب از اصول مشابهی پیروی می‌کند. با این حال، ساکای تأکید می‌کند که یکی از مزیت‌های مهم استفاده از مانگا در این آزمایش، بهره‌مندی آن از روایت‌های تصویری و اطلاعات بصری غنی بوده است که درک صحنه‌ها را برای شرکت‌کنندگان آسان‌تر می‌کند.

در پایان این یادداشت آمده است که کاهش فعالیت نواحی پیشانی مغز هنگام مطالعه روی کاغذ نشان می‌دهد این شیوه مطالعه به مغز انسان امکان می‌دهد جریان داستان و خطوط روایی را با تلاش ذهنی کمتری سازماندهی کند و در نتیجه نیاز به پردازش‌های بعدی در هنگام یادآوری اطلاعات کاهش یابد. پروفسور ساکای نیز تأکید می‌کند که مزیت اصلی کتاب کاغذی در برخورداری از نشانه‌های فضایی و لمسی پایداری است که صفحات نمایش دیجیتال فاقد آن هستند. وی همچنین از برنامه خود برای گسترش این پژوهش به مقایسه دست‌نویسی و تایپ با صفحه‌کلید خبر داده است.

منبع مقاله:

"Manga reading on paper vs. digital devices: Prospective effects on core and supportive integration processes in the brain” by Keita Umejima, Yuki Sunada, and Kuniyoshi L. Sakai. PLOS One. Neuroscience News.com, June 3,2026.

 

علاقه‌مندان برای مطالعه متن کامل مقاله می‌توانند به پیوند زیر مراجعه کنند:

DOI:10.1371/journal.pone.0349778