روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی و خشکسالی؛ فرصتی برای اندیشیدن به تخریب سرزمین و حفظ امنیت زیستی برای حال و آینده

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، شاخه مرتع و آبخیزداری گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی فرهنگستان علوم به مناسبت روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی و خشکسالی (۲۷ خرداد، مصادف با ۱۷ ژوئن)، پیامی با عنوان «زمانی برای اندیشیدن به تخریب سرزمین و حفظ امنیت زیستی برای حال و آینده» منتشر کرد. متن پیام به شرح زیر است:

امروز، مصادف با (۱۷ ژوئن)، روز جهانی مقابله با پدیده بیابان‌زایی و خشکسالی است. 

امروزه وضعیت تخریب سرزمین و بیابان‌زایی به عنوان یک چالش جهانی که امنیت زیستی و حیاتی انسان‌ها و کره زمین را زیر تأثیرخود دارد از اهمیت ویژه و درخور توجه برخودار است.

نزدیک به حدود 40 میلیون هکتار از اراضی کشور ایران در شرایط بیابانی قرار دارد ولیکن نزدیک به 100 میلیون هکتار آن در معرض پدیده تخریب سرزمین ناشی از فعالیت‌های انسانی و پدیده گرمایش جهانی قرار گرفته است. نظر به اهمیت مناطق خشک و نیمه خشک دنیا  که محل سکونت چهارم از جمعیت جهانی است از یک‌سو، و فشارهای انسانی و طبیعی که موجب پیامدهای انسانی، اقتصادی و محیط‌زیستی شده است، کنوانسیون مقابله بیابان‌زدایی سازمان ملل متحدد (UNCCD) روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی و خشکسالی را به عنوان زمانی برای تفکر و اندیشیدن به این مناطق و این پدیده معرفی کرده است.

شعار امسال که از سوی سازمان ملل متحد تعیین شده، عبارتند از: "مراتع: بازشناسی، احترام، احیاء"  نام دارد. این شعار، فراخوانی جهانی برای توجه به بوم‌سازگان‌های مرتعی است که نیمی از سطح خشکی‌های زمین را پوشش می‌دهند و نقشی حیاتی ارزشمندی در امنیت غذایی، چرخه آب و تنوع زیستی ایفا می‌کنند.

پدیده بیابان‌زایی یکی از جدی‌ترین و پیچیده‌ترین چالش‌های قرن بیست‌ویکم است که نه تنها منابع طبیعی، بلکه امنیت غذایی، مهاجرت‌های انسانی، اقتصاد روستا و حتی ثبات اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده است. این چالش جهانی که به زلزله خاموش نیز تعبیر می‌شود یک مفهوم صرفاً ‌محیط‌زیستی نیست؛ مسئلۀ راهبردی ملی و جهانی است. مسئله‌ای که مرز نمی‌شناسد و اثرات آن در تمام حوزه‌های زندگی ما قابل مشاهده است. 

برای ایران که سرزمینی در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان است، این شعار از عمقی فراتر و معنایی عینی‌تر برخوردار است. کشور ما با چالش‌هایی چون کاهش بارندگی، فرسایش خاک، و توفان‌های گرد و غبار و فرونشست دست‌وپنجه نرم می‌کند که همگی زنگ خطری برای تبدیل سرزمین‌های حاصلخیز به عرصه‌های نابارور هستند.

از مجموع حدود 164 میلیون هکتار وسعت ایران، مراتع با سطحی برابر 83 میلیون هکتار (دفتر مطالعات مهندسی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، 1404)، در حدود 50 درصد از سطح کشور را شامل می‌شوند. این اکوسیستم‌ها در قالب مفهوم حوزه‌آبخیز درکنار دیگر بوم‌سازگان‌های طبیعی و انسان‌ساز قرار گرفته‌اند. شوربختانه ۶۹ درصد گستره‌ی مراتع ایران را مراتع درجه ۳ تشکیل داده‌اند که با وسعت حدود ۵۷ میلیون هکتار از نظر پوشش گیاهی، کم تراکم و آسیب پذیر است و بدین جهت نیازمند توجه ویژه در حفاظت و صیانت، بهره‌برداری خردمندانه و مسئولانه و همچنین سرمایه‌گذاری دولت و بهره‌برداران در احیاء و غنی‌سازی مراتع مذکور است. علاوه بر این در بعد جهانی نیز نشست کنفرانس اعضای  (COP17) که با محوریت اجرای سازوکارهای نیل به اهداف جهانی عاری از تخریب (LDN)، برگزار خواهد شد به دنبال تقویت سیاست‌های مقابله با خشکسالی، حفاظت و احیای اکوسیستم‌های خشک و افزایش سرمایه‌گذاری در مدیریت پایدار اراضی دنبال می‌شود. لذا به نظر می‌رسد در چنین شرایطی، محورهای سه‌گانه شعار امسال، راهگشای ما خواهند بود:

1. بازشناسی (Recognize): نخستین گام، شناخت دقیق از ارزش‌های پنهان مراتع کشور است. این عرصه‌ها نه فقط منبعی برای علوفه دامی‌اند، بلکه کارکرد عمده‌ای در زمینۀ ترسیب کربن، تشکیل خاک، توسعه صنعت گردشگری، گردش آب، تنظیم آب و هوا، تولید گیاهان داروئی و صنعتی، حفظ ذخائر ژنتیکی، ایجاد زیستگاه حیات وحش دارند. همچنین، باید دانش بومی و سنتی جوامع محلی را که قرن‌ها در هماهنگی با این اکوسیستم‌های شکننده زیسته‌اند، به‌درستی بازشناسی کرد.

2. احترام (Respect): احترام به این سرزمین‌ها، در وحله اول به معنای پاسداشت این هدیه خداوندی است. مقدار علوفه تولید مراتع متناسب با یک سوم نیاز دام موجود در ان است و بنابراین اولین گام در حفظ احترام این عرصه حفظ تناسب و توان آنهاست. احترام، همچنین به معنای پرهیز از فشار بی‌رویه و جلوگیری از چرای مفرط و تخریب پوشش گیاهی است که از مهم‌ترین عوامل تشدید تخریب سرزمین در کشور به شمار می‌رود. همچنین باید به تلاش‌گران عرصه‌های طبیعتی اعم از جوامع عشایری و روستایی که معیشت آنان به سلامت مراتع گره خورده، سزاوار حمایت و قدرشناسی هستند احترمام گذاشت. 

3. احیا و بازسازی (Restore): اگرچه احیاء، محور اصلی اقدام‌های اجرایی است ولی در راستای اهداف جهانی عاری از تخریب در وحله اول باید نسبت به صفر کردن نرخ تخریب و پرهیز از تخریب بیشتر گام برداشت و سپس نسبت به باسازی بوم‌صسازگان‌های تخریب یافته قدم‌های استوار و عملی برداشت.

 خوشبختانه، در ایران تجارب ارزشمندی و پتانسیل‌های پژوهشی زیادی در زمینه احیای مراتع، مدیریت پایدار حوزه‌های آبخیز و تثبیت خاک با استفاده از فناوری‌های نوین شکل گرفته است. اگرچه دانش بومی غنی در بهره‌برداران محلی وجود دارد ولیکن به منظور فراگیر کردن آن و افزایش توانمندی این دانش برای مواجهه با تغییرات اقلیم جهانی و شرایط افزایش فشار انسانی نیاز است تا در وحله اول برتری ره‌آوردهای علمی بر روش‌های سنتی برای بهره‌برداران ثابت شود تا نسبت به افزایش بهروری تولید، برای کاهش تعداد دام وابسته به مرتع در کنار حفظ معیشت بهره برداران وابسته به مراتع اقدام شود. 

بنابراین برای مقابله با تخریب سرزمین که به عنوان موضوعی چندجانبه و بین رشته‌ای است بیشتر از هرچیز نیازمند حمایت مدیران وسیاستگذاران کلان است. قدر مسلم حفاظت از زمین، حفاظت از آینده ماست و روز جهانی مقابله با بیابان‌زدایی، فرصتی مغتنم است تا یکبار دیگر بر عزم ملی برای صیانت از سرمایه‌های طبیعی تأکید کنیم.