استانداردسازی، اصالت‌سنجی و هماهنگی بین‌بخشی؛ الزامات توسعه گیاهان دارویی در کشور

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، جلسه سخنرانی و میزگرد «تولید و استانداردسازی گیاهان دارویی» به پیشنهاد شاخه علوم باغبانی گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی فرهنگستان علوم برگزار شد. 

گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی فرهنگستان علوم در جمع‌بندی مباحث مطرح‌شده در سخنرانی و میزگرد، بیانیه‌ای منتشر کرد و در آن با اشاره به جایگاه ممتاز ایران در حوزه گیاهان دارویی اعلام کرد: «ایران از جهت تنوع اقلیمی، تنوع گیاهی و سابقه تاریخی و کهن در گیاهان دارویی، کشوری ممتاز و کم‌مانند است. براساس گزارش‌های موجود حدود ۸۰۰۰ گونه گیاهی در ایران وجود دارد و تخمین زده می‌شود حدود ۱۵۱۲ گونه گیاه دارویی در کشور وجود داشته باشد که بخش مهمی از آن‌ها هنوز شناخته نشده‌اند و نزدیک به ۸ درصد آن‌ها نیز در معرض خطر انقراض قرار دارند.»

در این بیانیه همچنین آمده است: «براساس پیش‌بینی بانک جهانی، تجارت گیاهان دارویی تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۵۰۰۰ میلیارد دلار خواهد رسید؛ از این رو ضروری است اقدامات متناسب بر پایه مبانی علمی و تلاش‌های فناورانه در تولید و استانداردسازی گیاهان دارویی انجام شود تا از ظرفیت‌های انسانی، مراکز پژوهشی و دانشگاهی، صنایع فرآوری و ذخایر ارزشمند طبیعی کشور بهره‌برداری کامل اقتصادی و علمی صورت گیرد.»

در ادامه این بیانیه تأکید شده است که استانداردسازی مفهومی فراگیر در تمامی مراحل تولید و فرآوری گیاهان دارویی است و در قالب اصول GACP و GMP به ترتیب حوزه‌های تولید و فرآوری را در بر می‌گیرد. بر این اساس، انتخاب منطقه مناسب بر پایه آمایش سرزمین، انتخاب بذر مناسب و ارقام اصلاح‌شده به‌ویژه کموتایپ‌های مطلوب مانند رازیانه فاقد استراگول، استقرار سیستم‌های استاندارد کشت و کنترل عوامل مؤثر در تولید شامل مدیریت نور از نظر کمیت، کیفیت و طول دوره روشنایی، مدیریت آبیاری، مدیریت تغذیه و توجه به تجمع فلزات سنگین به‌ویژه کادمیوم ناشی از مصرف بیش از حد کودهای فسفاته، و نیز رعایت اصول صحیح پس از برداشت از جمله خشک‌کردن با رژیم دمایی مناسب و جلوگیری از اختلاط با گونه‌های تقلبی، از مهم‌ترین ارکان استانداردسازی تولید گیاهان دارویی به شمار می‌روند.

بیانیه می‌افزاید که استفاده از کارخانه‌های گیاهی در سال‌های اخیر جایگاه ویژه‌ای در تولید گیاهان دارویی پیدا کرده است و کنترل دقیق عوامل تولید در محیط‌های گلخانه‌ای و سامانه‌های کنترل‌شده، به‌ویژه در شرایط خشکسالی و کمبود منابع آب، می‌تواند به دستیابی به نتایج مطلوب‌تر منجر شود.

در بخش دیگری از این بیانیه، اصالت‌سنجی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی زنجیره تولید و فرآوری گیاهان دارویی معرفی شده و بر ضرورت جلوگیری از هرگونه تقلب در این حوزه تأکید شده است. در این زمینه استفاده از دارچین سریلانکا با میزان پایین کومارین به جای دارچین کاسیا یا دارچین چینی با میزان بالای کومارین، اجتناب از جایگزینی گیاه سمی فرفیون به جای سداب و پرهیز از مصرف نامعقول آویشن برگ باریک یا آنوخ به دلیل میزان بالای پولگون و احتمال آسیب جدی به کبد، از نمونه‌های مورد اشاره در بیانیه است. در همین راستا ایجاد سازوکار دقیق اصالت‌سنجی و واگذاری این مأموریت به مراکز علمی و تخصصی از جمله پژوهشکده گیاهان دارویی دانشگاه فردوسی مشهد، اقدامی راهگشا توصیف شده است.

در این بیانیه همچنین به اهمیت توسعه سامانه‌های ردیابی محصول از مزرعه تا فرآورده نهایی اشاره شده و آمده است که این سامانه‌ها امکان رهگیری کامل محصول را فراهم می‌کنند و توسعه آن‌ها برای حفظ و ارتقای جایگاه ایران در تجارت جهانی گیاهان دارویی، به‌ویژه در محصولات راهبردی مانند زعفران، ضروری است.

گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی فرهنگستان علوم با تأکید بر ظرفیت‌های گسترده کشور در حوزه گیاهان دارویی، از معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، اتاق بازرگانی و سایر مراکز علمی و اجرایی خواست توجه ویژه‌ای به موضوعات مطرح‌شده در این نشست داشته باشند.

در بخش دیگر این بیانیه، پیشنهادهای زیر در راستای بهبود تولید و جایگاه گیاهان دارویی جهت بهره‌برداری مراجع ذیربط اعلام شده است:

 - ضرورت ارتقای جایگاه گیاهان دارویی در نظام تصمیم‌سازی کشور. گیاهان دارویی باید به‌عنوان یک بخش راهبردی ملی در پیوند با سلامت، اقتصاد دانش‌بنیان، محیط ‌زیست و تجارت خارجی شناخته شود.

- نفوذ دانش گیاهان دارویی در جامعه، متخصصین طب نوین، صنعت و حذف نگاه‌های غیرتخصصی. یکی از عوامل مؤثر در ایجاد عدم اعتماد متخصصین طب نوین و جامعه علمی کشور به گیاهان دارویی که به تضعیف جایگاه گیاهان دارویی منجر شده است، وفور توصیه‌های عامیانه و نادرست در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، فعالیت غیرعلمی عطاری‌ها، استانداردسازی نشدن مراحل تولید و فرآوری، وجود محصولات تقلبی و نگاه غیرنظام‌مند در زنجیره تولید تا مصرف است. تأکید می‌شود که آموزش گیاهان دارویی به آموزش و پرورش گسترش یابد و در دانشکده‌های کشاورزی درمقطع کارشناسی رشته تولید و فرآوری گیاهان دارویی ایجاد شود، و در رسانه ملی برنامه‌های تخصصی درباره گیاهان دارویی گسترش یابد.

- ساماندهی علمی نظام نامه اتنوبوتانی یا دانش بومی گیاهان دارویی و کاربرد سنتی آنها. لازم است این نظام‌نامه با کمک همه ذی‌نفعان گیاهان دارویی کشور ساماندهی و ابلاغ شود. 

- توجه به این که گیاهان دارویی جایگزین خودسرانه داروهای شیمیایی نیستند. بنابراین توصیه می‌شود پتانسیل کاربرد توأم گیاهان دارویی با داروهای شیمیایی مورد کنکاش قرار گیرد.

- ضرورت هماهنگی بین‌بخشی و انسجام سیاستی. نبود انسجام سیاستی میان وزارت بهداشت، وزارت جهاد کشاورزی، معاونت علمی نهاد ریاست جمهوری و سایر نهادها، موجب تضعیف این بخش شده است. همکاری ساختاری و الزام‌آور میان این دستگاه‌ها برای تولید هدفمند و استاندارد، تعیین الگوی کشت متناسب با هر اقلیم به منظور استحصال حداکثر ماده مؤثره، تنظیم بازار، سلامت، آموزش و صادرات گیاهان دارویی ضروری است. بنابراین تشکیل یک نهاد هماهنگ کننده بین این سازمان‌ها (مانند معاونت علمی نهاد ریاست جمهوری) یا سازمانی جداگانه ضروری است.

- برنامه‌ریزی منطقه‌ای و نقش دانشگاه‌ها. دانشکده‌ها و مراکز پژوهشی گیاهان دارویی کشور موظف باشند به‌صورت منطقه‌محور گیاهان راهبردی هر منطقه را مشخص نموده و با تنظیم برنامه¬های راهبردی بلندمدت در جهت تنظیم سند ملی گیاهان دارویی (برش استانی یا منطقه‌ای) اقدام نمایند.

- حفظ و حراست از ذخایر ارزشمند طبیعی گیاهان دارویی. لازم است برنامه جامع اهلی‌سازی، به‌نژادی و به‌زراعی در راستای نجات گیاهان دارویی بومی در معرض خطر انقراض (به ویژه گیاهانی که بی‌رویه از عرصه‌های طبیعی برداشت می‌شوند مانند آنغوزه، باریجه و شیرین بیان) تهیه شود. برداشت از مراتع و رویشگاه‌های طبیعی نیز باید سازماندهی و محدود شود.

- استانداردسازی، اصالت‌سنجی و مقابله با تقلب. توجه به استانداردسازی هم در مراحل تولید و هم در مرحله فرآوری از اهمیت زیادی برخوردار است. دستیابی به یک محصول استاندارد نیازمند اصلالت‌سنجی و جلوگیری از تقلب است که وجود دستگاه‌های نظارتی تخصصی با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را می‌طلبد. این مهم شامل ایجاد نظام شناسنامه‌دار کردن، برچسب‌گذاری علمی و ردیابی کالا  از مزرعه تا فرآورده نهایی از گیاهان دارویی و صدور برچسب یا نشان اصالت می‌باشد. این کار، همانند آنچه در آرم "استاندارد" و یا "سیب سلامت" یا "حلال" و "طیب"، "ارگانیک" و غیره وجود دارد، باید با نظارت دستگاه‌های متخصص مانند پژوهشکده‌های گیاهان دارویی و یا سایر مراکز تخصصی انجام شود.

با توجه به قابلیت ذخیره‌کنندگی فلزات سنگین (سرب، کادمیوم، نیکل، ارسنیک) در بسیاری از گیاهان دارویی و نیز وجود برخی از این فلزات سنگین در کودهای شیمیایی (به ویژه کودهای فسفاته)، آب‌های آلوده، فاضلاب‌ها و فضاهای شهری، کشت گیاهان دارویی باید تنها در مزارع اختصاصی به صورت کشت و صنعت با رعایت فاصله لازم از آلودگی‌های شهری صورت گیرد و از کشت این گروه از گیاهان که با سلامت جامعه مرتبط است در فضاهای سبز شهری تحت هر عنوان مانند کشاورزی شهری، گیاه‌پالایی، و غیره ممانعت به عمل آید. همچنین با در نظر گرفتن انواع تقلب در گیاهان دارویی (مانند استفاده از رنگ‌های شیمیایی در زعفران و زردچوبه، دارچین‌های نامعتبر(دارای کومارین زیاد)، ناخالصی‌ها و اختلاط‌گونه‌ها که تهدیدی مستقیم برای سلامت مردم است. دستیابی به چنین استانداردهایی هم در مرحله تولید شامل انتخاب منطقه، بذر مرغوب و اصلاح شده (با کموتایپ مناسب)، عملیات داشت شامل تغذیه، آبیاری، برداشت در زمان مناسب و انجام عملیات پس برداشت و هم در مراحل فرآوری شامل استخراج و خالص‌سازی و فرمولاسیون را ایجاب می‌کند.

- مکانیزاسیون در توسعه کشت و فرآوری گیاهان دارویی. ضعف جدی کشور در ساخت و یا واردات ماشین‌های مرتبط با کاشت، داشت، برداشت، پس‌برداشت، فرآوری، بسته‌بندی و تجهیزات تخصصی گیاهان دارویی، که یکی از دلایل اصلی خام‌فروشی و قاچاق این گیاهان بوده و توسعه فناوری، مشابه آنچه در صنعت دارو رخ داده، باید به‌صورت هدفمند دنبال شود.

- صنعت، صادرات و اقتصاد گیاهان دارویی. با وجود گردش مالی چند هزار میلیارد دلاری جهانی (پیش‌بینی بیش از ۲۰ هزار میلیارد دلار تا سال ۲۰۵۰)، سهم ایران بسیار ناچیز است. محصولاتی مانند زعفران، شیرین‌بیان، گل محمدی، آویشن، بابونه، سیاه‌دانه و زیره، باید در قالب بسته‌های کامل تولید- فرآوری-صادرات دیده شوند. تسهیل مجوزها، حذف امضاهای زائد و حمایت از بخش خصوصی ضروری است.

- نقش فرهنگستان علوم. فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان مرجع علمی ملی، می‌تواند نقش چتر علمی، هماهنگ‌کننده و مطالبه‌گر برای: تدوین سیاست‌ها؛ ایجاد اجماع علمی؛ اتصال پژوهش، صنعت، دولت و سلامت؛ و ارائه پیشنهادهای اجرایی به دولت و مجلس، را بر عهده گیرد.

در جمع‌بندی نهایی این بیانیه آمده است: «تحول در گیاهان دارویی، یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت ملی است. بدون علم، استانداردسازی، سلامت و اقتصاد، این بخش یا به قاچاق و تقلب می‌انجامد یا فرصت تاریخی کشور را نابود می‌کند. این بیانیه به‌منظور اقدام فوری، هماهنگ و مبتنی بر شواهد علمی به مسئولان کشور ارائه می‌شود.»

لازم به ذکر است در آغاز این جلسه، دکتر حسن احمدی رئیس گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ضمن خوش‌آمدگویی به شرکت‌کنندگان، نشست را افتتاح کرد و دکتر کورش وحدتی رئیس شاخه علوم باغبانی، دکتر مجید عزیزی عضو وابسته فرهنگستان علوم و استاد دانشگاه فردوسی مشهد را به عنوان سخنران جلسه معرفی کرد. همچنین دکتر شمس اردکانی، دبیر فرهنگستان علوم، در این نشست حضور یافت و دیدگاه‌های خود را درباره گیاهان دارویی بیان کرد. در ادامه دکتر عزیزی در سخنرانی مبسوطی به تشریح ابعاد مختلف موضوع پرداخت و پس از آن، میزگرد و هم‌اندیشی با مشارکت استادان، صاحب‌نظران و متخصصان حاضر برگزار شد.