رهبر شهید معمار تحول علمی و فناوری ایران اسلامی بود

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر محمدرضا مخبردزفولی، رئیس فرهنگستان علوم، در نشست افتتاحیه نخستین همایش بین‌المللی «مکتب امام مجاهد شهید؛ تبیین اندیشه، سیره و حکمرانی حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای» که صبح امروز، چهارشنبه ۱۰ تیرماه، در فرهنگستان علوم برگزار شد، در سخنانی با موضوع «حکمرانی علم و فناوری و دستاوردهای آن» اظهار کرد: موضوع علم و فناوری‌های پیشرفته، از مهم‌ترین مؤلفه‌های اقتدار ملی کشور به شمار می‌رود و تلاش می‌کنم در فرصت محدود، به برخی نکات اساسی در این زمینه اشاره کنم؛ هرچند هر یک از این موضوعات مجال بحثی مستقل و مفصل را می‌طلبد.

وی افزود: در بیش از چهار دهه‌ای که توفیق حضور در عرصه علم، آموزش عالی و سیاست‌گذاری فرهنگی را داشته‌ام، یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌های زندگی‌ام، آشنایی و همکاری نزدیک با رهبر معظم انقلاب بوده است. بسیاری از ویژگی‌های مدیریتی، اخلاقی و شخصیتی ایشان را نه از طریق نقل دیگران، بلکه از نزدیک و در جلسات تخصصی، کارشناسی و فنی مشاهده کرده‌ام.

رئیس فرهنگستان علوم تصریح کرد: معتقدم بخش مهمی از آنچه امروز به‌عنوان سرمایه ملی در حوزه علم و فناوری کشور شناخته می‌شود، ریشه در نگاه راهبردی و آینده‌نگر رهبر شهید دارد و بدون تردید، ایشان معمار تحول علمی ایران اسلامی هستند.

وی با اشاره به نخستین آشنایی خود با رهبر شهید گفت: نخستین دیدار من با ایشان به سال ۱۳۵۸ بازمی‌گردد؛ زمانی که فضای دانشگاه‌ها تحت تأثیر جریان‌های مختلف سیاسی قرار داشت. در آن دوران، ایشان هر هفته روزهای دوشنبه از ساعت ۱۰ تا ۱۲ در مسجد دانشگاه تهران حضور می‌یافتند، برای دانشجویان سخنرانی می‌کردند، با حوصله به پرسش‌های آنان پاسخ می‌دادند و در پایان نیز نماز جماعت را در کنار دانشجویان اقامه می‌کردند.

مخبردزفولی ادامه داد: آنچه برای ما در آن روزها اهمیت فراوان داشت، ارتباط مستقیم و بی‌واسطه ایشان با دانشجویان بود. رهبر شهید دانشگاه را محل گفت‌وگو می‌دانستند و معتقد بودند باید با نسل جوان سخن گفت، دغدغه‌های آنان را شنید و با استدلال و منطق به پرسش‌هایشان پاسخ داد.

وی افزود: فضای دانشگاه در آن سال‌ها تنها محل طرح پرسش‌های علمی و فرهنگی نبود، بلکه گاه تندترین اعتراض‌ها و شدیدترین انتقادها در جلسات مطرح می‌شد و حتی نسبت به برخی شخصیت‌های برجسته انقلاب نیز سخنان توهین‌آمیز بیان می‌کردند.

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به شیوه مواجهه رهبر شهید با این فضاها اظهار کرد: آنچه بیش از همه برای من شگفت‌انگیز بود، آرامش مثال‌زدنی ایشان در برابر این شرایط بود. نه از شنیدن سخنان مخالف آزرده می‌شدند و نه اجازه می‌دادند فضای جلسه از مسیر گفت‌وگو خارج شود. ایشان همواره با استدلال، تکیه بر مبانی دینی، استناد به آیات قرآن و روایات و با رویکرد اقناع فکری به پرسش‌ها پاسخ می‌دادند و هیچ‌گاه صرفاً برای پایان دادن به بحث سخن نمی‌گفتند.

وی بیان کرد: دفاع مستدل رهبر شهید از شخصیت‌هایی همچون شهید بهشتی در روزگاری که آماج تهمت‌ها و توهین‌ها بودند، نشانه شجاعت، صراحت و استواری ایشان در دفاع از حق بود. این روحیه نیز در تمام سال‌های بعد تغییر نکرد و دیدارهای سالانه ایشان با دانشجویان، استادان و نخبگان، همواره جلوه‌ای از همین سعه صدر، گفت‌وگوی منطقی و اهتمام به شنیدن دیدگاه‌های مختلف بود.

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به سعه‌صدر رهبر شهید در مواجهه با دیدگاه‌های مختلف اظهار کرد: در دیدارهای دانشجویی، دانشجویان نقدهای خود را، گاه با صراحت و تندی، نسبت به مسئولان مطرح می‌کردند، اما ایشان همواره با آرامش، حوصله و سعه‌صدر به سخنان آنان گوش می‌دادند. این روحیه، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های امام مجاهد شهید بود که در تجربه‌های شخصی خود نیز بارها آن را مشاهده کرده‌ام و آن را درسی بزرگ برای زندگی، مدیریت و فعالیت علمی می‌دانم.

وی افزود: در یکی از جلسات، با صراحت نسبت به روند توجه به پیشنهادهای کارشناسی گلایه کردم و عرض کردم که احساس می‌کنیم پیشنهادهای کارشناسان و جوانان متخصص کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و اگر قرار نباشد حاصل کارهای کارشناسی در تصمیم‌گیری‌ها اثرگذار باشد، حضور این نیروهای باانگیزه چه ثمری خواهد داشت؟

 

مخبردزفولی ادامه داد: رهبر شهید با آرامش کامل، ابتدا سخنان مرا تا پایان با دقت شنیدند و بدون آنکه کوچک‌ترین نشانی از دلخوری در چهره ایشان دیده شود، فرمودند: «اگر کار علمی، دقیق، کارشناسی و مبتنی بر مطالعه باشد، مطمئن باشید دیر یا زود آثار خود را در نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری کشور نشان خواهد داد.»

 

وی اظهار کرد: پس از پایان جلسه، احساس کردم شاید سخنانم تند بوده باشد؛ از این‌رو از ایشان عذرخواهی کردم، اما ایشان فرمودند: «اتفاقاً خیلی هم خوب بود؛ اهل تعارف نباشید، صریح، محکم و دقیق سخن بگویید.» این جمله، تنها یک توصیه به من نبود، بلکه درسی ماندگار برای همه کسانی است که در عرصه‌های مدیریتی، علمی و کارشناسی مسئولیت دارند.

 

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به یکی دیگر از خاطرات خود گفت: در سال ۱۳۸۴، رهبر شهید در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی فرمودند: «من بهترین افراد را برای عضویت در این شورا انتخاب کرده‌ام؛ پس چرا هنوز سند مهندسی فرهنگی کشور روی میز شورا نیست؟»

 

وی افزود: این سخن، پیامی کاملاً راهبردی بود و برای من که اندکی بعد مسئولیت دبیری شورای عالی انقلاب فرهنگی را بر عهده گرفتم، نقش تعیین‌کننده‌ای داشت؛ زیرا نشان می‌داد رهبر شهید همواره مسئولان را از گرفتار شدن در امور روزمره برحذر می‌داشتند و توجه اصلی خود را معطوف به مسائل راهبردی و آینده‌ساز کشور می‌کردند.

 

مخبردزفولی ادامه داد: در نخستین دیدار پس از پذیرش مسئولیت دبیری شورا نیز ایشان تأکید کردند که سه موضوع اساسی باید در اولویت قرار گیرد؛ علم کشور، فرهنگ کشور و تحول در نظام آموزش و پرورش و آموزش عالی.

 

وی تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین ثمرات این نگاه آینده‌نگر، تدوین «نقشه جامع علمی کشور» بود. رهبر شهید در سال ۱۳۸۵ و در دیدار رؤسای دانشگاه‌ها، برای نخستین‌بار ضرورت تدوین یک نقشه راه جامع برای علم و فناوری کشور را مطرح کردند؛ در حالی که در آن زمان، حتی بسیاری از مدیران دانشگاهی و استادان نیز تصور روشنی از این مفهوم نداشتند.

 

رئیس فرهنگستان علوم افزود: پس از انجام مطالعات گسترده و مشارکت استادان، پژوهشگران و متخصصان، متن این سند برای تصویب آماده شد. رهبر شهید تأکید کردند که بند به بند و ماده به ماده این سند باید در صحن شورای عالی انقلاب فرهنگی و با حضور رؤسای قوا بررسی و تصویب شود.

 

وی تصریح کرد: بر همین اساس، نزدیک به یک سال جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی با حضور رؤسای قوا و مسئولان عالی کشور به بررسی و تصویب «نقشه جامع علمی کشور» اختصاص یافت تا این سند به‌عنوان نقشه راه راهبردی علم و فناوری جمهوری اسلامی ایران تدوین و نهایی شود.

 

مخبردزفولی با اشاره به روند تحول علمی کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: به اختصار به مهم‌ترین تحولات علمی کشور اشاره می‌کنم؛ تحولاتی که به اعتقاد من، بخش عمده و بلکه همه آن‌ها با هدایت، حمایت و مدیریت راهبردی رهبر شهید انقلاب اسلامی محقق شده است.

 

وی افزود: توجه رهبر شهید به دانشگاه و مسائل آموزش عالی، حتی پیش از آغاز دوران رهبری ایشان نیز وجود داشت. حضور فعال در مباحث مرتبط با دانشگاه و مشارکت در جریان انقلاب فرهنگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری تحولات بعدی شد.

 

رئیس فرهنگستان علوم ادامه داد: پیشنهاد تبدیل «ستاد انقلاب فرهنگی» به «شورای عالی انقلاب فرهنگی» با حضور رؤسای سه قوه، از سوی رهبر شهید مطرح شد و این اقدام، نقطه آغاز سیاست‌گذاری منسجم در حوزه علم، فرهنگ و آموزش عالی کشور بود.

 

وی با اشاره به توسعه کمّی آموزش عالی گفت: در سال‌های نخست انقلاب، کشور حدود ۲۵ یا ۲۶ دانشگاه جامع داشت، اما امروز این تعداد به بیش از ۲۵۰ دانشگاه جامع رسیده است. همچنین اگر همه مراکز آموزش عالی را در نظر بگیریم، شمار آن‌ها به حدود دو هزار و ۸۰۰ مرکز می‌رسد.

 

مخبردزفولی افزود: در آغاز انقلاب اسلامی، تعداد دانشجویان کشور حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ هزار نفر بود، اما امروز این رقم به بیش از سه میلیون دانشجو رسیده و تقریباً هیچ رشته تخصصی و دانشگاهی مهمی در دنیا وجود ندارد که دانشگاه‌ها و مراکز علمی ایران از آن بی‌اطلاع باشند یا در آن ورود نکرده باشند.

 

وی با اشاره به جایگاه علمی ایران در جهان اظهار کرد: در دهه نخست انقلاب، نامی از ایران در نظام‌های جهانی ارزیابی علم و فناوری دیده نمی‌شد، اما با اهتمام رهبر شهید، تلاش دانشمندان و سیاست‌گذاری‌های علمی کشور، از دهه ۱۳۷۰ و به‌ویژه در دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، نام ایران در همه نظام‌های معتبر علمی جهان درخشید.

 

رئیس فرهنگستان علوم تصریح کرد: امروز با وجود آنکه تنها حدود یک درصد جمعیت جهان را در اختیار داریم، نزدیک به دو درصد تولید علم جهان به دانشمندان ایرانی اختصاص دارد و این دستاورد، بدون مدیریت راهبردی و حمایت مستمر رهبر شهید از عرصه علم و فناوری امکان‌پذیر نبود.

 

وی ادامه داد: سهم ایران از تولید علم جهان در ابتدای دهه ۱۳۷۰ حدود سه‌دهم درصد، یا حتی کمتر، بود، اما طی سه دهه با جهشی چشمگیر به حدود دو درصد رسید؛ رشدی که نشان‌دهنده افق‌گشایی و تحول بنیادین در نظام علمی کشور است.

 

مخبردزفولی همچنین شکل‌گیری نهادهایی همچون بنیاد ملی نخبگان و معاونت علمی و فناوری را از دیگر ثمرات نگاه راهبردی رهبر شهید دانست و گفت: توسعه فناوری‌های پیشرفته، به‌ویژه در دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، با پیگیری‌های مستمر، مطالبه‌گری و نظارت دقیق ایشان بر عملکرد مسئولان کشور شتاب گرفت و به یکی از مهم‌ترین پایه‌های اقتدار علمی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد.

 

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به حمایت‌های راهبردی رهبر شهید از فناوری‌های نوین اظهار کرد: ایشان به‌صورت مستمر روند پیشرفت فناوری نانو را پیگیری می‌کردند و همواره از مسئولان درباره آخرین دستاوردها و برنامه‌های این حوزه سؤال می‌پرسیدند.

 

وی افزود: در حوزه هوافضا نیز امروز جمهوری اسلامی ایران به توانایی اعزام موجود زنده به فضا و بازگرداندن سالم آن به زمین دست یافته است؛ دستاوردی که نشان می‌دهد ایران به باشگاه کشورهای صاحب فناوری فضایی پیوسته و دیگر نمی‌توان آن را از معادلات علمی جهان حذف کرد.

 

مخبردزفولی ادامه داد: در صنعت هسته‌ای نیز کشور تنها به دانش نظری دست نیافته، بلکه توانمندی‌های فناورانه، صنعتی و کاربردی گسترده‌ای ایجاد شده است و چنین پیشرفتی بدون معماری، هدایت و مدیریت کلان در عالی‌ترین سطح نظام، یعنی رهبری انقلاب، امکان‌پذیر نبود.

 

وی حمایت از زیست‌فناوری را از دیگر عرصه‌های مورد توجه رهبر شهید دانست و گفت: تشویق پژوهشگران و نخبگان فعال در این حوزه موجب شد ایران امروز در تولید فرآورده‌های بیولوژیک و به‌ویژه واکسن‌های پیشرفته، در میان ۱۰ تا ۱۲ کشور برتر جهان قرار گیرد؛ در حالی که فناوری تولید واکسن از پیچیده‌ترین فناوری‌های روز دنیا به شمار می‌رود.

 

رئیس فرهنگستان علوم اظهار کرد: اوج اعتماد رهبر شهید به توان دانشمندان ایرانی در دوران شیوع کرونا آشکار شد؛ زمانی که ایشان از استفاده از واکسن‌های آمریکایی و اروپایی خودداری کردند و با اطمینان، واکسن تولیدشده توسط دانشمندان ایرانی را پذیرفتند.

 

وی افزود: ارتباط مستمر با تشکل‌های دانشجویی، مدال‌آوران المپیادهای علمی، رؤسای دانشگاه‌ها، دانش‌آموزان، معلمان و نخبگان، بخش قابل توجهی از برنامه‌های رهبر شهید را تشکیل می‌داد و این نشان می‌دهد که علم و فناوری در منظومه فکری ایشان یک «ابرراهبرد» برای اقتدار کشور بود.

 

مخبردزفولی تصریح کرد: اگر بخواهم مهم‌ترین راهبردهای کلان رهبر شهید را نام ببرم، بدون تردید علم و فناوری در شمار اصلی‌ترین آن‌ها قرار دارد و بسیاری از دستاوردهای امروز کشور، نتیجه همین نگاه آینده‌نگر است.

 

وی سپس با اشاره به خاطره‌ای از رهبر شهید درباره موضوع جمعیت گفت: ایشان جمعیت را یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت ملی می‌دانستند و نسبت به روند کاهش نرخ رشد جمعیت در کشور احساس نگرانی جدی داشتند.

 

رئیس فرهنگستان علوم افزود: پس از ارائه گزارشی از سوی متخصصان درباره پیامدهای کاهش جمعیت، رهبر شهید فرمودند که از این پس در بسیاری از سخنرانی‌های خود به این موضوع خواهند پرداخت؛ زیرا برای آینده ایران و جهان اسلام نسبت به کاهش جمعیت احساس خطر می‌کنند و معتقدند جمعیت، یکی از ارکان اقتدار همه کشورهاست.

 

وی ادامه داد: رهبر شهید همچنین تأکید کردند که این موضوع باید از مسیر قانون‌گذاری نیز پیگیری شود و از ما خواستند آن را برای تصویب به مجلس ارائه کنیم. در ادامه نیز توصیه کردند که بدون معطلی، مباحث مرتبط با جمعیت در نظام آموزش و پرورش و آموزش عالی مورد توجه قرار گیرد.

 

مخبردزفولی به اهتمام رهبر شهید نسبت به علوم نوظهور اشاره کرد و گفت: ایشان توجه ویژه‌ای به توسعه علوم شناختی داشتند. روزی از من پرسیدند که پیگیری این حوزه به کجا رسیده است. پس از ارائه توضیحات، تأکید کردند که هرچه سریع‌تر ساختار و اساسنامه این حوزه تدوین و اجرایی شود.

 

وی افزود: مدتی بعد که گزارشی از تصویب اساسنامه، تأمین اعتبار و تشکیل ستاد توسعه علوم شناختی به ریاست دکتر خرازی ارائه کردم، رهبر شهید با دقت روند پیشرفت این حوزه را دنبال کردند. این پیگیری‌های مستمر نشان می‌دهد که ایشان نسبت به علوم و فناوری‌های نوظهور، نگاهی آینده‌ساز، دقیق و راهبردی داشتند و توسعه این عرصه‌ها را از الزامات پیشرفت کشور می‌دانستند.

 

مخبردزفولی با اشاره به حمایت‌های مستمر رهبر شهید از مراکز علمی و پژوهشی اظهار کرد: پشتیبانی و حمایت مداوم ایشان از مجموعه‌های علمی، زمینه‌ساز دستیابی ایران به جایگاه‌های ممتاز جهانی شد. اگر امروز پژوهشگاه رویان به مرجعی معتبر در حوزه درمان ناباروری و فناوری‌های پیشرفته سلول‌های بنیادی تبدیل شده است، این موفقیت نتیجه همین حمایت‌های راهبردی و مستمر رهبر شهید از علم و پژوهش است.

 

وی افزود: مسیری که جمهوری اسلامی ایران در عرصه علم و فناوری پیموده، با هدایت و پشتیبانی رهبر شهید به دست آمده و همین مسیر، مبنای تحقق راهبرد «ایران قوی» است؛ مفهومی که همواره از سوی ایشان مورد تأکید قرار می‌گرفت.

 

رئیس فرهنگستان علوم تصریح کرد: از نگاه رهبر شهید، «ایران قوی» یعنی ایرانی برخوردار از علوم و فناوری‌های نوپدید، نوظهور و پیشرفته که بتواند در عرصه جهانی رقابت کند و دستاوردهای علمی خود را در اختیار سایر ملت‌ها، به‌ویژه کشورهای اسلامی، قرار دهد.

 

وی ادامه داد: رهبر شهید بر این باور بودند که یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های تحقق ایران قوی، پیشتازی جمهوری اسلامی در عرصه علم و فناوری است؛ کشوری که دانشمندانی در تراز جهانی داشته باشد، در مجامع بین‌المللی بدرخشند و در عین حال، بتوانند گره‌گشای مشکلات، نیازها و مسائل کشور باشند.

 

مخبردزفولی اظهار کرد: آنچه در این فرصت کوتاه بیان شد، تنها گوشه‌ای از عظمت شخصیت و نگاه راهبردی رهبر شهید در حوزه علم و فناوری است و بی‌تردید خاطرات، رهنمودها، یادداشت‌ها و تجربیات برجای‌مانده از ایشان، ظرفیت تدوین چندین جلد کتاب، به‌ویژه درباره راهبردهای علمی و فناوری، را دارد.

 

وی در پایان سخنان خود تأکید کرد: لازم است اندیشکده‌ها، پژوهشکده‌ها، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های نخبگانی با نگاهی تخصصی و عمیق، ابعاد مختلف راهبردهای رهبر شهید را در حوزه علم و فناوری و دیگر عرصه‌ها مورد مطالعه و پژوهش قرار دهند تا این میراث فکری به‌درستی تبیین و برای نسل‌های آینده ماندگار شود.