بررسی چالش‌های ترجمه «قانون» ابن‌سینا و جایگاه این اثر در تاریخ پزشکی

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دهمین نشست از سلسله نشست‌های هم‌اندیشی کمیسیون تاریخ علم با همکاری گروه علوم اسلامی فرهنگستان علوم و  با سخنرانی دکتر محسن باغبانی، عضو کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم، برگزار شد.

این سلسله نشست‌ها با هدف توسعه نظریه‌های علمی و بازاندیشی مبانی معرفت‌شناختی تاریخ علم با تأکید بر سنت علمی ایرانی ـ اسلامی، پیوند آن با علم معاصر و ارتقای سطح توسعه علمی کشور آغاز شده و ادامه خواهد داشت.

دکتر محسن باغبانی دارای دکترای زبان و ادبیات فارسی، مدرک سطح چهار حوزه و سابقه تصحیح و ترجمه رساله «قانونچه چغمینی» و رساله «نبات» ابن‌سینا، تصحیح رساله «مفرج القلوب» حکیم ارزانی (حکیم اعظم خان) و تألیف «دارونامه رسمی طب سنتی» است.

در ابتدای نشست، دکتر غلامرضا اعوانی رئیس کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم با تأکید بر ضرورت احیای هویت فرهنگی ایرانی ـ اسلامی در این سلسله نشست‌ها گفت: «در دانشگاه‌های ما متأسفانه به چاپ کتاب‌های دوزبانه، بسیار کم توجه می‌شود. در صورتی که با هزینه‌های کم می‌توان هویت ایرانی را احیا کرد و این آثار را در اختیار جوانان گذاشت تا امکان مقایسه راحت و سریع برای این نسل فراهم شود.»

دکتر محسن باغبانی در آغاز سخنان خود، با اشاره به جایگاه ابن‌سینا در تاریخ پزشکی اظهار داشت: «پایتختِ هر کشور برای بقا و ماندن تاریخی را پشت سر گذاشته است. بنده به جد اعتقاد دارم که در طب، ابن سینا، آخرین پایتختِ طب سنتی است که توانست باقی بماند و تغییر نکرد. پیش از او افرادی نظیر بقراط و جالینوس، پایتخت طب به حساب می‌آمدند. گویا همه آن‌ها در گذر زمان دست به دست هم دادند تا این پایتخت به یک شخص منتقل شود که این شخص، کسی جز ابن سینا نیست. زیرا هر چه پس از ابن سینا در حوزه طب تألیف شد، بدون ملاحظه و بدون تأثیر از کتاب ابن سینا نیست. حتی تقریباً صد سال پس از مرگ وی در آثار مختلف و از جمله در چهار مقاله عروضی سمرقندی و غیره از ابن سینا با الفاظی همانند حجت الحق، شرف‌الملک، حکیم شرق، بالاترین فضلا و ... یاد شده است که نشان از نفوذ کلام و تأثیر آرای ابن سینا در میان محققان و دانشمندان پس از او دارد و هر کسی نمی‌تواند به چنین مقامی برسد.»

وی سپس به اهمیت کتاب «قانون» پرداخت و گفت: «یکی از شروط یادگیری علم طب در گذشته این بوده که طبیبان می‌باید کتب مجملات پزشکی همانند ذخیره ثابت بن قره، منصوری زکریای رازی، اغراض جرجانی و کفایه احمد فرج و همچنین کتب بسیطه مانند سته عشر جالینوس یا حاوی محمد زکریا یا کامل الصناعه یا صد باب بوسهل مسیحی را مطالعه کنند. اما اگر می‌خواستند که از خواندن تمامی این آثار مستغنی باشند، کافی بوده است تا فقط کتاب قانون را مطالعه کنند.»

دکتر باغبانی در ادامه با اشاره به دشواری‌های ترجمه این اثر تصریح کرد: «عموم ترجمه‌های کتاب قانون از چند مشکل رنج می‌برند: الف- مبتنی نبودن بر روشی منطقی و به دور از استانداردهای حوزه مطالعات ترجمه؛ ب- استفاده نکردن از سیستم واژه‌نامه‌سازی که منجر به نداشتن وحدت رویه در معادل‌سازی واژگان می‌شود و گاه برای یک واژه چندین معادل استفاده می‌گردد؛ ج- بی‌توجهی به لحن نویسنده متن اصلی و استفاده از زبانی که متعلق به مترجم است نه نویسنده؛ د- توجه نکردن به هنجارهای زبانی و عرفی در زمان ترجمه؛ و مانند آن.»

وی ادامه سخنان خود را به تشریح نظریه نایدا در ترجمه اختصاص داد و گفت: «روش نایدا، بر زبان‌شناسی گشتاری نوام چامسکی و بحث تحلیل دستوری او استوار است و از پرطرفدارترین نظریه‌های ترجمه در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ میلادی است. نایدا سال‌ها در مقام مترجم و سرپرست انجمن ترجمه کتاب مقدس، در جریان مشکلات ترجمه این کتاب به زبان‌های مختلف بوده است. او در پی یافتن راه حل برای این مشکلات، از زبان‌شناسی گشتاری مدد جست و بسیاری از مفاهیم آن را در خدمت ترجمه به کار گرفت. کتاب‌های وی در این حوزه با عنوان «به سوی علم ترجمه» و «نظریه و عمل ترجمه» با استقبال فراوان مواجه شد؛ چندان که ترجمه‌شناسان امروز آن را یکی از برجسته‌ترین آثار این رشته می‌دانند. نایدا در هر تعریفی از ترجمه را بسته به هدفی می‌داند که از ترجمه در نظر داریم و ترجمه را تولید دوباره پیامِ زبان مبدأ در زبان دریافت‌کننده، در قالب نزدیک‌ترین و طبیعی‌ترین (مصطلح‌ترین) معادل، نخست از لحاظ معنا و سپس از لحاظ سبک می‌داند.»

دکتر باغبانی در بخش پایانی سخنان خود، مهم‌ترین چالش‌های ترجمه کتاب «قانون» را برشمرد و گفت: «۱- رفع اجمال و ابهام؛ ۲- سیستم ارجاعات قانون؛ ۳- ترجمه بر اساس اولویت و تقدم منطقی؛ ۴- معادل‌یابی و انتقال پیام؛ ۵- روان‌سازی و ساده‌نویسی.»

وی سپس درباره هر یک از این محور‌ها توضیحاتی ارائه کرد و با استناد به بخش‌های مختلف کتاب «قانون»، نمونه‌هایی را برای تبیین این چالش‌ها و شیوه‌های ترجمه آن مورد مقایسه و بررسی قرار داد.