ضرورت بازاندیشی در نسبت فقه و علوم زیست‌پزشکی برای مواجهه با چالش‌های نوظهور

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، نشست گروه زیست‌پزشکی فرهنگستان علوم با موضوع «حاصل فقه در علوم زیست‌پزشکی» با حضور اعضای گروه و جمعی از استادان و صاحب‌نظران برگزار شد. 

دکتر مصطفی قانعی، رئیس گروه زیست‌پزشکی فرهنگستان علوم، با اشاره به تجربه بررسی موضوع زیست‌فناوری در سال‌های گذشته گفت: «وقتی موضوع زیست‌فناوری را شروع کردیم، پیش از آن بحث اخلاق در این حوزه مطرح شد. زمانی که موضوع تراریخته مطرح شد، به گونه‌ای مطرح شد که کشور به چالش کشیده شد و ما موضوع را همراه گروهی مورد بحث و بررسی قرار دادیم و در قالب سؤال مطرح کردیم که هر کدام از اساتید به گونه‌های مختلفی آن را مطرح کردند. یکی از اساتید نظرشان این بود که این موضوع مصداق تغییر خلق است و کار شیاطین محسوب می‌شود و یکی دیگر از اساتید مطرح کردند که با این شرایط آینده براساس اصل سلطه کافر بر مؤمن رخ خواهد داد».

وی با تأکید بر ضرورت تحلیل جامع مسائل افزود: «فقط سؤال خوب مطرح نکنیم، بلکه تمام ابعاد موضوع تحلیل شود».

رئیس گروه زیست‌پزشکی فرهنگستان علوم اظهار کرد: «مسائلی تحت عنوان اخلاق یا آداب، در غرب راه‌حل‌هایی دارد و مسائل روزمره را حل می‌کنند. حالا هم مخالف دارد و هم موافق، ولی هیچ مسئله‌ای روی زمین نمی‌ماند. نکته‌ای که وجود دارد این است که چرا ضرورت دارد؛ ارزیابی ما از زیست نشان می‌دهد زمانی می‌توانیم به فناوری زیست‌پزشکی دست پیدا کنیم که بازنویسی ژن را مدیریت کنیم. در واقع زیست به سمتی می‌رود که هر چیزی را به نفع خودش تغییر می‌دهد».

وی ادامه داد: «من فکر می‌کنم باید رده‌پایی برای افزایش دانش نظری این حوزه در نقشه جامع علمی کشور ببینیم و در تکالیف تقسیم کار ملی زیست‌فناوری بخشی به این مسائل بپردازد و صاحب‌نظر باشد».

قانعی افزود: «راجع به آینده این حوزه، آینده قوی شدن، تأمین معاش مردم، حفظ شغل و حفظ استقلال کشور منوط به این است که ما باید ورود کنیم؛ اگر ورود نکنیم، قاعده سلطه کافر بر مؤمن رخ داده است».

رئیس گروه زیست‌پزشکی فرهنگستان علوم در پایان خاطرنشان کرد: «نکته آخر این است که ابرروندهای آینده چه چیزهایی هستند و بر اساس این ابرروندها با چه پشتوانه‌های نظری روبه‌رو هستیم»

آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد، رئیس گروه علوم اسلامی فرهنگستان علوم، نیز در این نشست گفت: «واقعیت این است که مسائل فقه پزشکی به طور کلی موضوعی بسیار مهم و پیچیده است. فقیه برای صدور فتوا نیاز بسیار شدیدی به نظرات علمی پزشکان دارد تا موضوع به‌درستی مشخص شود که هم از نظر عدالت و هم از نظر علمی درست باشد و در مقابل، پزشک نیز در حوزه‌های خود نیازمند فتوا و نظرات علماست».

وی ادامه داد: «در مسائل فقه پزشکی امروز با رخدادهای جدید و اجتناب‌ناپذیری روبه‌رو هستیم و اگر این مسائل را نادیده بگیریم، نمی‌توانیم پاسخگوی مشکلات امروز باشیم. بسیاری از این مسائل، مشکلات و پیشنهادهای جدید را باید با معیارهای جدید اجتهاد کنیم. در بسیاری از مباحث زیست‌پزشکی امروز، اجتهاد جدید لازم است. اصل بر ارزش حیات است و حیات بشری از همه چیز مهم‌تر است. ما باید در قضیه زیست‌پزشکی، اجتهاد را بر محور عدالت، انصاف و حیات بشری قرار دهیم تا بتوانیم درست تصمیم بگیریم».

دکتر ناصر باقری‌مقدم، همکار مدعو گروه زیست‌پزشکی و دبیر شورای آینده‌نگاری فرهنگستان علوم، با اشاره به موضوع محصولات تراریخته اظهار کرد: «۵۰ درصد کالری مصرفی کشور وارداتی است که ۸۰ درصد آن از محصولات تراریخته تأمین می‌شود. در واقع ما اینجا با یک مسئله نظری مواجه نیستیم، بلکه با یک نظریه عملی روبه‌رو هستیم».

وی افزود: «در حوزه مصرف نمی‌توانیم جلوی مصرف را بگیریم، اما باید مصرف را استاندارد کنیم و مانند بسیاری از کشورهای دنیا روی محصولات درج شود که این محصولات تراریخته هستند تا حداقل این حق برای مصرف‌کننده قائل شویم که خود تصمیم‌گیرنده باشد. در حوزه تولید اجازه داده نشده و گفته شده است که محصولات دیگر و زمین‌ها را آلوده می‌کند و ممنوع است، اما در حوزه مصرف باید اعلام استاندارد آزاد، آرم‌دهی آزاد و توسعه نیروی انسانی آزاد باشد».

دکتر غلامرضا اعوانی، عضو پیوسته گروه علوم اسلامی فرهنگستان علوم، با اشاره به ضرورت دستیابی به روش‌شناسی مناسب برای حل مسائل نوپدید گفت: «در خصوص حل مسئله و عمری که انسان در این راه صرف می‌کند و مشکلات فراوانی که در مسئله وجود دارد، حالا راه‌حل چیست؟ ما چه روش‌شناسی باید داشته باشیم؟ آیا کلام جواب می‌دهد؟ خیر؛ ما فرقه‌های کلامی چون اشعری، شیعی و... داریم. حتی کلام برهانی به آن معنا نیست؛ اینجا علم با برهان سروکار دارد و هرچه هست باید برهانی باشد و کلام قاعدتاً این‌گونه نیست».

وی افزود: «موضوع علم آن چیزی است که در آن از عوارض ذاتی بحث می‌شود و سؤالات فراوانی پیش می‌آید. آیا همه مسائل در فقه حل می‌شود؟ ما دو نوع فلسفه داریم که یکی با حکمت فاصله دارد. حکمت را سهروردی و افلاطون این‌گونه می‌گویند و آنچه شما در قالب فقه مطرح می‌کنید با فلسفه جدید نمی‌شود. در رحم، نطفه چه وقت استمرار پیدا می‌کند تا روح الهی را دریافت کند، مسئله مهمی است و در چهارماهگی، از نظر ارسطو، صاحب روح می‌شود».

دکتر محمدمهدی کیایی، رئیس گروه علوم دامپزشکی فرهنگستان علوم، نیز گفت: «موضوع، موضوعی نو، جدید و قابل بحث است؛ زیرا مسائل و موضوعات زیست‌پزشکی در کشور ما با کشورهای غربی کاملاً تفاوت دارد. محدوده حرمت در حوزه زیست‌پزشکی تا کجاست و ما تا کی و چگونه باید به حل این مسائل و مشکلات برسیم».

در ادامه، دکتر مریم اسماعیلی، عضو مرکز رشد و نوآوری پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به تشریح دیدگاه‌های خود درباره نسبت فقه و علوم زیست‌پزشکی پرداخت و گفت: «آیا حاصل فقه در علوم زیست‌پزشکی تنها مجموعه‌ای از نظرات و فتاوای تطبیقی بر روی مسائل و موضوعات مرتبط است یا اینکه فقه در این مسیر و برخورد با این موضوعات، دچار تحول روش‌شناختی شده است؟ متأسفانه بسیاری از نظرات فقهای عظام تنها به تطبیق‌گرایی صرف پرداخته‌اند و از تعامل معرفتی با علوم زیست‌پزشکی غفلت کرده و به صورت منفعل عمل کرده‌اند».

وی ادامه داد: «از همین‌رو، اولاً فقه دچار فقر روش‌شناختی است. موضوع‌شناسی و مسئله‌شناسی در علوم زیست‌پزشکی، اجتهاد و فقه را تنها به تطبیق با داده‌های علوم زیست‌پزشکی کشانده است. در این علوم مفاهیمی نظیر نفس، مرگ، ضرر، بیماری، سلامتی، جنین، روح و ... تعریف و شناسایی شده‌اند، در حالی که فقیه روشمند خود باید موضوع‌ساز و مسئله‌ساز باشد و خود به بازتعریف این مفاهیم بنیادین پرداخته و آنها را وارد فقه کرده و براساس آنها اجتهاد و استنباط کند؛ زیرا موضوع‌شناسی به عنوان مقدمه و مکمل اجتهاد است. بنابراین فقیه در مسائل مستحدثه پزشکی برای تشخیص دقیق موضوع نیازمند بهره‌گیری از داده‌های علوم تجربی زیستی است، اما در عین حال خود نیز براساس داده‌های فقهی و استنباطی باید به بازتعریف این مفاهیم بپردازد و این همان گذار از تطبیق صرف به تعامل معرفتی با علوم زیستی و تجربی است».

دکتر اسماعیلی با اشاره به چالش‌های فقه پزشکی افزود: «در فقه پزشکی و مسائل مرتبط، با چالش اصلی حکم اولی یک فناوری (مشروعیت یا عدم مشروعیت) مواجه نیستیم، بلکه چالش اصلی، مدیریت تزاحم اصول پنج‌گانه مقاصدالشریعه با این مسائل است. چنانچه به عنوان نمونه در ویرایش ژن، میان حفظ نسل با اصلاح بیماری‌های مهلک و حفظ کرامت انسانی، تزاحم جدی وجود دارد».

وی همچنین درباره نسبت فقه و اخلاق زیستی اظهار کرد: «مسأله دیگر، نسبت‌سنجی فقه و اخلاق زیستی و مبانی کلامی، فلسفي و انسان‌شناختی حاکم بر علوم زیست‌پزشکی است. اصول چهارگانه اخلاق زیستی با مفاهیم همسو در فقه امامیه قابل مقایسه است و این اصول به عنوان راهنمای اخلاقی در حمایت از سوژه‌های انسانی در آزمایش‌های پزشکی، با قواعد فقهی مانند احسان، کرامت انسانی، نفی ضرر، اختلال نظام و مقاصدالشریعه همخوانی دارند و می‌توانند ابزاری کارآمد برای انطباق‌پذیری فقه با پیشرفت‌های زیستی باشند».

وی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: «یکی از چارچوب‌های نوین در حوزه روش‌شناختی اجتهادی و فقهی مسائل زیست‌پزشکی، کشف مبانی حاکم بر آن از طریق دانش‌های مرتبط با انسان و جامعه، نظیر مبانی فلسفی، کلامی و اخلاقی است. علوم انسانی با توجه به نوع نگاه به انسان، اعم از تجربی و دینی، متکی به زیربناهای معرفتی، هستی‌شناختی و ارزشی است و هرگونه دگرگونی در این مبانی مستقیماً ساختار و محتوای علوم زیستی را تغییر داده و بر روند اجتهاد و استنباط احکام شرعی نیز مؤثر خواهد بود».

دکتر محمود عباسی، استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، نیز با تأکید بر تعامل میان رشته‌های مختلف گفت: «وقتی از علوم زیست سخن می‌گوییم، از آن جهت است که علم پزشکی دائماً در حال زایش و نو شدن است و خود چالش‌هایی را خلق می‌کند و مسائل و مشکلاتی را به وجود می‌آورد که نیازمند فقه تعاملی، اخلاق تعاملی و حقوق تعاملی است. ما باید پا به پای علم پیش برویم، تحقیق کنیم و حرکت کنیم تا بتوانیم پاسخی برای مسائل و مشکلات، به‌ویژه در عرصه‌های زیست‌پزشکی که با حیات انسان سروکار دارد، پیدا کنیم. برای حل چالش‌های نظام سلامت، فقیه، فیلسوف، حقوقدان، عالم اخلاق و پزشک باید در کنار هم باشند تا بتوانند پاسخ روشنی برای این مسائل و مشکلات پیدا کنند».

وی افزود: «یکی از نقدهای مهم امروز در پزشکی این است که جامعه پزشکی احساس نکند همه مشکلات حوزه خود را می‌تواند به تنهایی مدیریت کند. این موضوعات آن‌قدر پیچیده و گسترده هستند که حتی فقیه هم نمی‌تواند به تنهایی فتوایی صادر کند که رافع مشکلات مردم باشد».