بدون جدی گرفتن علوم پایه، به پیشرفت علم و فناوری نمی‌رسیم

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر یوسف ثبوتی، عضو پیوسته فرهنگستان علوم و موسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، در گفت‌وگویی بر ضرورت رشته‌های علوم پایه برای دستیابی به پیشرفت‌های علمی و فناوری تاکید کرده‌است که مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

ثبوتی با اشاره به تفاوت سطح پیشرفت علمی و فناوری کشورهای مختلف گفت: وقتی به کشورهای غربی نگاه می‌کنیم و از پیشرفت آن‌ها شگفت‌زده می‌شویم و از خود می‌پرسیم چرا این کشورها تا این اندازه از ما جلوتر هستند، دلیل اصلی این فاصله آن است که آن‌ها قوانین حاکم بر عالم و رشته های علوم پایه را بیشتر مورد توجه قرار می‌دهند و بهتر می‌شناسند.

وی افزود: کشورهای غربی و همچنین چین، هند و آمریکا در حال حاضر شناخت بیشتری از قوانین حاکم بر طبیعت دارند و بر مبنای همین شناخت می‌توانند فناوری‌های جدید خلق کنند. بنابراین، اگر ما هم بخواهیم به سطح پیشرفت آن‌ها برسیم، چاره‌ای جز جدی گرفتن علوم پایه نداریم.

موسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با توضیح درباره نقش علوم پایه در شناخت طبیعت اظهار کرد: علوم پایه، از جمله ریاضیات، زیست‌شناسی و ژنتیک، به انسان امکان می‌دهد بفهمد طبیعت چگونه عمل می‌کند و چگونه می‌توان با آن سازگار شد و از شناخت به‌دست‌آمده برای استفاده از ظرفیت‌های آن بهره گرفت.

ثبوتی گفت: بیش از ۶۵ سال است که در اینجا نشسته‌ام و فیزیک می‌خوانم و کار دیگری ندارم. در واقع، هر کسی باید در حوزه‌ای که مسئولیت و تخصص آن را بر عهده دارد، کار خودش را انجام دهد.

این عضو فرهنگستان علوم در واکنش به این دیدگاه که کاهش تمایل دانشجویان به رشته‌های علوم پایه ناشی از تلقی لوکس بودن این رشته‌هاست، اظهار کرد: این موضوع تا اندازه‌ای درست است، اما مسئله فقط به کشور ما محدود نمی‌شود. در ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته، فناوری‌های جدیدی به وجود آمده‌اند و اکنون هوش مصنوعی امکانات بسیار گسترده‌ای در اختیار افراد قرار داده است. در نتیجه، هر کسی که بخواهد کاری انجام دهد، می‌تواند از این امکانات استفاده کند.

وی با اشاره به کاهش استقبال از برخی حوزه‌های علمی در دیگر کشورها افزود: این مسئله مختص ایران نیست. در سراسر دنیا نیز تعداد افرادی که معمولا به ریاضیات و حوزه‌های مشابه می‌پردازند، کمتر شده است. البته ضرورتی ندارد که همه افراد جامعه به ریاضیات بپردازند؛ به عنوان مثال ریاضی‌دانان قرار نیست اکثریت جامعه را تشکیل دهند.

ثبوتی با اشاره به تفاوت وضعیت کنونی دانشگاه‌ها با گذشته بیان کرد: ممکن است این ارزیابی درست باشد که در گذشته، دانشگاه‌های ما بیشتر دانشجویان را به سمت علوم پایه سوق می‌دادند و تعداد دانشجویان این رشته‌ها نیز بیشتر بود. در آن زمان، رشته‌های دانشگاهی دیگر چندان توسعه نیافته بودند و دانشگاه‌هایی که در شهرهایی مانند شیراز و اصفهان تاسیس می‌شدند، بیشتر بر رشته‌هایی مانند ریاضیات و دیگر حوزه‌های علوم پایه تمرکز داشتند. به همین دلیل، دانشجویان نیز از این رشته‌ها استقبال می‌کردند.

موسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان گفت: در حال حاضر وضعیت علوم پایه را در دانشگاه‌های کشور بهتر از پنج سال پیش می‌بینم. بنابراین، از نظر من، نمی‌توان صرف کاهش تعداد علاقه‌مندان به برخی رشته‌ها را به‌تنهایی نشانه وجود بحران در علوم پایه دانست.

وی در ادامه با اشاره به ضرورت نگاه هم‌زمان به مشکلات و ظرفیت‌های پیش رو اظهار کرد: بهتر است به جای اینکه فقط از چالش‌ها صحبت کنیم، فرصت‌ها را نیز در نظر بگیریم. وقتی از چالش حرف می‌زنیم، بیشتر به مشکلات توجه می‌کنیم، اما فرصت به معنای امکان استفاده از ظرفیت‌های موجود است. اگر مدیران و مسئولان کشور برای ارتقای علوم پایه تلاش می‌کنند، ما هم باید از این رویکرد استقبال کنیم و برای پیشرفت این رشته‌ها بکوشیم.

ثبوتی با تاکید بر اهمیت ارتباطات بین‌المللی در پیشرفت علمی گفت: علوم پایه و فعالیت‌های دانشگاهی به ارتباطات بین‌المللی نیاز دارند. دانشجو یا استاد باید بتواند با فردی هم‌سطح خود یا حتی کسی که اندکی از او بالاتر یا پایین‌تر است، بنشیند، گفت‌وگو کند، بیاموزد و آموخته‌های خود را در اختیار دیگری قرار دهد.

وی با اشاره به محدودیت یادگیری در فضای بسته افزود: انسان نمی‌تواند همه چیز را در محیطی بسته و به‌تنهایی یاد بگیرد. کتاب و اینترنت امکانات ارزشمندی هستند، اما یادگیری از طریق گفت‌وگو و تعامل مستقیم با دیگران، ظرفیت‌هایی دارد که نمی‌توان آن‌ها را به‌طور کامل با مطالعه فردی جایگزین کرد.

موسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با بیان اینکه گسترش ارتباطات علمی می‌تواند به ارتقای جایگاه علوم پایه در کشور کمک کند، اظهار کرد: اگر کشور می‌خواهد علوم پایه را به‌طور جدی ارتقا دهد، بهترین راه این است که ارتباطات بین‌المللی را برای دانشجویان و استادان فراهم کند و این ارتباطات را آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر سازد.

موسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان در پاسخ به پرسشی درباره میزان کفایت مشوق‌های موجود برای دانشجویان و استادان علوم پایه، بر ضرورت فراهم کردن فرصت برای فعالیت علمی آنان تاکید کرد و گفت: باید اجازه داد دانشجو و استاد در آرامش به کار خود بپردازند، مطالعه کنند و فعالیت علمی داشته باشند.

وی با تاکید بر ضرورت پرهیز از مداخلات غیرضروری در فعالیت دانشگاهیان افزود: به نظر من، باید کمتر در کار آن‌ها دخالت کرد و بی‌دلیل برایشان محدودیت ایجاد نکرد. دانشگاهیان باید فرصت داشته باشند که به وظایف علمی خود بپردازند.

موسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان در ادامه، با اشاره به ارتباط علوم انسانی با مسائل جامعه و ضعف نظریه‌پردازی در برخی حوزه‌های این رشته‌ها اظهار کرد: یکی از مشکلات این است که برخی از افرادی که مسئولیت اداره کشور را بر عهده دارند، تصور می‌کنند خودشان بهتر از دیگران می‌توانند جامعه را اداره کنند و به تخصص علوم انسانی نیازی ندارند.

وی با اشاره به مسئولان و نهادهای تصمیم‌گیر کشور افزود: وقتی با دولتمردان، اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام و دیگر مجموعه‌های تصمیم‌گیر مواجه می‌شویم، این پرسش مطرح است که آیا آن‌ها برای شناخت مسائل جامعه و اداره بهتر آن، به دیدگاه متخصصان علوم انسانی نیز توجه می‌کنند یا تصور می‌کنند خودشان به‌تنهایی از دانش لازم برای این کار برخوردارند؟

ثبوتی با تاکید بر اهمیت بهره‌گیری از تخصص دانشگاهیان در حوزه‌های اجتماعی گفت: مسئله این است که متخصصان علوم انسانی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و دیگر رشته‌های مرتبط باید بتوانند در تحلیل مسائل جامعه نقش داشته باشند. نمی‌توان صرفا به این دلیل که یک فرد مسئولیت اجرایی دارد، تصور کرد که در همه زمینه‌ها از دانش تخصصی کافی برخوردار است.

ثبوتی در توضیح یکی از دلایل کم‌توجهی به تخصص در علوم انسانی اظهار کرد: علوم انسانی نیزمانند سایرعلوم است و از دقت برخورداراست. اما افراد در مواجهه با مسائل علوم انسانی، بیشتر احساس می‌کنند که می‌توانند نظر بدهند و تحلیل خود را مطرح کنند.

وی برای توضیح این موضوع گفت: اگر مسئله‌ای اجتماعی را در یک جمع ۲۰ نفره مطرح کنید، احتمالا می‌بینید که هر یک از افراد درباره آن اظهارنظر می‌کنند. اما اگر مسئله‌ای در حوزه شیمی یا حوزه های دیگر علوم پایه مطرح شود، معمولا کسی که در این زمینه تخصص دارد، درباره آن نظر می‌دهد.

موسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با اشاره به تفاوت برداشت عمومی از علوم انسانی و سایر علوم افزود: در مسائل اجتماعی، افراد بیشتر تصور می‌کنند که تجربه‌های شخصی و برداشت‌های خودشان برای تحلیل و ارائه نظر کافی است. در حالی که شناخت علمی مسائل جامعه نیز به دانش، تخصص و بررسی دقیق نیاز دارد.