در نشست کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم مطرح شد؛ ضرورت بازخوانی مستند میراث علمی تمدن اسلامی و پرهیز از بزرگنمایی دستاوردهای تاریخی شناخت جایگاه تمدن اسلامی در تاریخ علم جهان، مستلزم بررسی مستند منابع تاریخی، شناخت بستر شکلگیری نظریههای علمی و پرهیز از تفسیر دستاوردهای گذشته با معیارهای امروزی است؛ موضوعی که در نشست تخصصی «تاریخ علم در ترازوی نقد و پژوهش» کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم مورد تأکید قرار گرفت. به گزارش روابط عمومی و اطلاعرسانی فرهنگستان علوم، کمیسیون تاریخ علم در چارچوب سلسله نشستها و گردهماییهای هماندیشی این کمیسیون، نشست تخصصی «تاریخ علم در ترازوی نقد و پژوهش» را با حضور دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم، دکتر حنیف قلندری، عضو هیئت علمی دانشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، یونس کرامتی، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، امیرمحمد گمینی، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و جمعی از استادان، دانشجویان و علاقهمندان حوزه تاریخ علم برگزار کرد. این سلسله برنامهها با هدف توسعه نظریههای علمی، بازاندیشی مبانی معرفتشناختی تاریخ علم با تأکید بر سنت علمی ایرانی ـ اسلامی و پیوند آن با علم معاصر و ارتقای سطح توسعه علمی کشور آغاز شده است و ادامه خواهد داشت. تاریخ علم اسلامی؛ حلقهای جداییناپذیر از تاریخ علم جهان سخنرانان نشست با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاههای افراطی و تقلیلگرایانه به میراث علمی تمدن اسلامی، بر اهمیت بررسی مستند آثار دانشمندان گذشته، شناخت بستر تاریخی شکلگیری نظریهها و توجه به پیوستگی تحولات علمی در تمدنهای مختلف تأکید کردند. در این نشست، پژوهشگران و استادان این حوزه به بررسی جایگاه تاریخ علم در شناخت هویت تمدنی، سهم دانشمندان دوره اسلامی در شکلگیری علم جهانی، وضعیت پژوهشهای دانشگاهی تاریخ علم و آسیبهای موجود در مطالعات تاریخی پرداختند. تاریخ علم و ضرورت شناخت هویت تمدنی در ابتدای نشست، دکتر غلامرضا اعوانی رئیس کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم با اشاره به افزایش توجه جهانی به تاریخ علم، بر اهمیت دسترسی به منابع تاریخی و نسخههای خطی در توسعه مطالعات این حوزه تأکید کرد. وی با بیان اینکه شناخت گذشته علمی جوامع از مسیرهای مختلفی امکانپذیر است، گفت: تاریخ شفاهی، اسناد و منابع مکتوب و یافتههای باستانشناختی از مهمترین راههای ارتباط با گذشته به شمار میروند، اما برای شناخت دورههای تاریخی دور، منابع مکتوب و بهویژه نسخههای خطی اهمیت ویژهای دارند. به گفته وی، در دو تا سه قرن اخیر، شمار زیادی از نسخههای خطی که پیشتر در کتابخانههای شخصی و عمومی ناشناخته باقی مانده بودند، در دسترس پژوهشگران قرار گرفتهاند. این دسترسی گسترده موجب شده است که آثار علمی گذشته با دقت بیشتری بررسی و تصحیح شوند و حتی کتابهایی که چند دهه پیش تصحیح شدهاند، با پیدا شدن نسخههای تازه مورد بازبینی قرار گیرند. این سخنران با اشاره به اینکه کشف و بررسی نسخههای خطی میتواند برداشتهای پیشین از تاریخ علم را تغییر دهد، اظهار کرد: هرچه منابع بیشتری در اختیار پژوهشگران قرار گیرد، امکان شناخت دقیقتر فعالیتهای علمی دانشمندان گذشته فراهم میشود. وی همچنین تاریخ علم را یکی از ابزارهای مهم شناخت هویت فرهنگی و تمدنی جوامع دانست و تأکید کرد که مطالعه پیشینه علمی هر فرهنگ، علاوه بر روشن کردن سهم دانشمندان آن در پیشرفت علوم، میتواند پژوهشگران نسل جدید را به ادامه فعالیتهای علمی و تحقیقاتی تشویق کند. در بخش دیگری از این سخنان، به فعالیتهای علمی و پژوهشی دکتر معصومی همدانی اشاره شد و آثار ترجمهای و تألیفی او در حوزه فلسفه علم، فیزیک، ترمودینامیک، نسبیت، کیهانشناسی و تاریخ علم مورد توجه قرار گرفت. جایگاه تاریخ علم دوره اسلامی در علم جهانی در ادامه نشست، دکتر حسین معصومی همدانی استاد بازنشسته موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه در سخنرانی خود با عنوان «جایگاه تاریخ علم دوره اسلامی در علم جهانی» به بررسی سهم تمدن اسلامی در شکلگیری علوم جدید پرداخت. وی در آغاز سخنان خود توضیح داد که منظور از علم جهانی، مجموعه علومی است که امروزه در نظامهای آموزشی کشورهای مختلف، از جمله در دانشگاهها و مدارس، تدریس میشوند؛ علومی که فارغ از تفاوتهای جغرافیایی، فرهنگی و ایدئولوژیک، مبانی مشترکی دارند. او با محدود کردن بحث خود به علوم ریاضی و علومی که ساختار ریاضی دارند، از جمله فیزیک، تأکید کرد که برای شناخت تاریخ علم جدید نباید صرفاً به تحولات اروپا در قرنهای شانزدهم و هفدهم میلادی توجه کرد. به اعتقاد او، علوم جدید حاصل مجموعهای از تحولات طولانی و تدریجی هستند که بخش مهمی از آنها در تمدنهای پیشین و بهویژه در دوره اسلامی شکل گرفته است. معصومی همدانی با انتقاد از تأکید بیش از اندازه بر تجربی بودن علم جدید، یادآور شد که نقش ریاضیات در شکلگیری نظریههای علمی نباید نادیده گرفته شود. به گفته او، مطالعه علمی یک پدیده زمانی امکانپذیر میشود که بتوان برای دادههای تجربی آن، الگویی ریاضی یا نظریهای قابل بررسی ارائه کرد. وی برای توضیح این موضوع به مختصات دکارتی اشاره کرد و گفت آنچه امروزه با عنوان مختصات دکارتی شناخته میشود، در کتاب هندسه دکارت به شکل امروزی آن وجود ندارد و بسیاری از عناصر این روش در دورههای بعد توسعه یافتهاند. او سپس ریشههای تاریخی این تحول را بررسی کرد و به مسئلهای قدیمی در هندسه، منسوب به آپولونیوس، پرداخت؛ مسئلهای که به بررسی نسبت فاصله نقاط از مجموعههایی از خطوط مربوط میشود. به گفته این پژوهشگر، نسبت دادن عدد به طولها و پیوند دادن کمیتهای هندسی با اعداد، برخلاف تصور رایج، ابداعی ناگهانی در زمان دکارت نبود، بلکه ریشههای آن به تحولات گستردهتری در تاریخ ریاضیات بازمیگشت. معصومی همدانی پیدایش جبر در تمدن اسلامی را یکی از مهمترین حلقههای این تحول دانست و با اشاره به آثار محمد بن موسی خوارزمی توضیح داد که جبر بهتدریج امکان بررسی کمیتهای مجهول را مستقل از تقسیمبندی سنتی کمیتهای پیوسته و گسسته فراهم کرد. وی افزود: در ریاضیات یونانی، میان کمیتهای متصل، مانند طول، و کمیتهای منفصل، مانند اعداد، تمایز روشنی وجود داشت. پیدایش جبر و گسترش روشهای جبری در دوره اسلامی بهتدریج این فاصله را کاهش داد و زمینه را برای تحولات بعدی در ریاضیات فراهم کرد. او همچنین به تلاشهای عمر خیام در حل معادلات درجه سوم اشاره کرد و توضیح داد که خیام با استفاده از روشهای هندسی به بررسی این معادلات پرداخت. این فعالیتها بخشی از روند طولانی تحول جبر و ارتباط آن با هندسه بود. به اعتقاد این سخنران، بدون شناخت این مسیر تاریخی، درک تحولات ریاضیات در قرن هفدهم و دستاوردهای دانشمندانی مانند دکارت و نیوتن ناقص خواهد بود. وی در ادامه به علم نورشناسی و جایگاه ابنهیثم پرداخت و با اشاره به آثار یوهانس کپلر و ارتباط آنها با نوشتههای ویتلو، توضیح داد که ویتلو از آثار ابنهیثم بهره گرفته بود. از این منظر، تاریخ اپتیک جدید را نمیتوان بدون توجه به پژوهشهای دانشمندان دوره اسلامی روایت کرد. معصومی همدانی همچنین در حوزه نجوم بر اهمیت دستاوردهای دانشمندان دوره اسلامی تأکید کرد و گفت این دانشمندان صرفاً ناقل آثار یونانی نبودند، بلکه با انجام مشاهدات تازه و ارائه نظریهها و مدلهای جدید، به توسعه دانش پیشین کمک کردند. او با اشاره به تحولات نجومی و ارتباط آنها با آثار کوپرنیک توضیح داد که برای شناخت دقیق دستاوردهای این دانشمند نیز باید مسائل و سنتهای نجومی پیش از او را بررسی کرد. این پژوهشگر در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد که اهمیت تاریخ علم تنها در شناسایی نام دانشمندان و ثبت کشفیات بزرگ نیست، بلکه باید مسیر شکلگیری ایدهها، مسائل پیش روی دانشمندان و پیوستگی یا گسستگی تحولات علمی را بررسی کرد. وی خاطرنشان کرد که حذف دوره اسلامی از تاریخ علم جهانی، روایتی ناقص از روند شکلگیری علم جدید به دست میدهد؛ همانطور که نادیده گرفتن دستاوردهای تمدنهای پیش از یونان، مانند تمدن بابل، میتواند شناخت ما از تاریخ علم را دچار اختلال کند. بررسی ۱۸۰ پایاننامه و شناسایی برنامههای پژوهشی تاریخ علم در بخش دیگری از نشست، دکتر حنیف قلندری، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، به بررسی روند پژوهشهای دانشگاهی در این حوزه پرداخت. وی در سخنرانی خود با تمرکز بر پایاننامههای دفاعشده در رشته تاریخ علم، تلاش کرد نشان دهد که چگونه فعالیتهای آموزشی و پژوهشی این رشته در طول دو دهه گذشته به شکلگیری مجموعهای از برنامههای تحقیقاتی منسجم منجر شده است. قلندری با اشاره به اینکه بررسی او پایاننامههای دانشجویان ورودی سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۱ را دربر میگیرد، گفت در این بازه زمانی حدود ۱۸۰ پایاننامه در پژوهشکده تاریخ علم بررسی شده است. به گفته وی، اطلاعات مربوط به عنوان پایاننامهها، استادان راهنما، تاریخ دفاع و گرایش تحصیلی دانشجویان در وبسایت پژوهشکده قابل مشاهده است. او در توضیح پیشینه شکلگیری این مجموعه پژوهشی یادآور شد که پژوهشکده تاریخ علم در سال ۱۳۷۵ با موافقت اصولی وزارتخانه و پیشنهاد دانشگاه تهران تأسیس شد. از سال ۱۳۸۰ نیز با واگذاری مسئولیت پژوهشکده به دکتر هادی عالمزاده، تلاش برای تربیت متخصصان تاریخ علم و ایجاد ساختار آموزشی منسجم در این حوزه آغاز شد. در ادامه، رشته تاریخ علم در مقطع کارشناسی ارشد با چهار گرایش تاریخ نجوم، تاریخ ریاضیات، تاریخ فیزیک و فناوری و تاریخ پزشکی در جهان اسلام تعریف شد و نخستین دانشجویان در سال ۱۳۸۴ در دو گرایش ریاضیات و نجوم پذیرش شدند. قلندری همچنین به راهاندازی دوره دکتری تاریخ علم اشاره کرد و گفت پذیرش دانشجو در این مقطع از سال ۱۴۰۱ آغاز شده است. به اعتقاد او، ادامه برخی موضوعات پژوهشی دانشجویان از دوره کارشناسی ارشد به دکتری، نشاندهنده شکلگیری برنامههای تحقیقاتی پیوسته در این مجموعه است. وی بر اساس بررسی ۱۰۸ عنوان از پایاننامهها، موضوعات پژوهشی را در پنج محور کلی دستهبندی کرد: تصحیح و مدلسازی نجومی و بازخوانی مکتب نجومی مراغه و دوره صفوی، ریاضیات و پیوند آن با هنر، ابزارشناسی و مکانیک، تاریخ پزشکی و داروشناسی و مواجهه جامعه ایران با علوم جدید. در حوزه نجوم، بخش مهمی از فعالیتها به تصحیح متون علمی و بازخوانی آثار دانشمندان اختصاص داشته است. قلندری به پژوهشهایی درباره رسالههای خواجه نصیرالدین طوسی، از جمله «رساله معینیه» و بخشهایی از «تحریر مجسطی»، همچنین آثار قطبالدین شیرازی و غیاثالدین منصور دشتکی اشاره کرد. او با تأکید بر اهمیت بررسی آثار دوره صفوی گفت: برخلاف دیدگاه رایجی که این دوره را بهطور کلی دوره افول علم در جهان اسلام معرفی میکند، بررسی متون علمی آن زمان میتواند زمینه شناخت دقیقتر فعالیتهای علمی و تداوم برخی سنتهای پژوهشی را فراهم کند. در این بخش به پژوهشهای انجامشده درباره زیجها و متون نجومی دوره صفوی نیز اشاره شد؛ آثاری که میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوههای محاسبات نجومی و سنتهای علمی آن دوره ارائه کنند. در محور ریاضیات و ارتباط آن با هنر، پژوهشهایی درباره نظریه موسیقی، هندسه کاربردی و ارتباط هندسه با معماری معرفی شد. از جمله آثار مورد بررسی، رسالههای مرتبط با موسیقی فارابی و پژوهشهایی درباره کاربرد هندسه در تزئینات معماری دوره سلجوقی بود. قلندری همچنین به پایاننامههایی درباره شطرنج، حساب، حساب ارث و مسائل ترکیبیاتی اشاره کرد و توضیح داد که بررسی این موضوعات نشان میدهد ریاضیات در دورههای گذشته صرفاً دانشی نظری نبوده و در حوزههای مختلف زندگی و فعالیتهای اجتماعی کاربرد داشته است. بخش دیگری از پژوهشهای معرفیشده به ابزارهای علمی اختصاص داشت. بررسی اسطرلاب خطی، ساعتهای آفتابی و آبی، ابزارهای مکانیکی و دستگاههای مرتبط با انتقال آب از جمله موضوعاتی بود که در این مجموعه مورد مطالعه قرار گرفتهاند. در حوزه مکانیک نیز پژوهشهایی درباره ماشینهای ساده، اهرم، چرخ و محور و قرقره معرفی شد. این مطالعات به بررسی سازوکار ابزارهای قدیمی و شیوه انتقال و تبدیل حرکت در دستگاههای مکانیکی میپردازند. در بخش تاریخ پزشکی و داروشناسی نیز تصحیح متون چشمپزشکی، بررسی داروهای مفرد، آثار داروشناسی و مطالعات مربوط به طب سنتی مورد توجه قرار گرفت. قلندری همچنین به پژوهشهایی درباره مفهوم خاصیت در سنت داروشناسی فارسی اشاره کرد که از موضوعات نظری در مطالعات تاریخ پزشکی به شمار میرود. وی در ادامه، مطالعات مربوط به ورود علوم جدید به ایران را از دیگر محورهای پژوهشی معرفی کرد و به بررسی مواجهه جامعه ایرانی با نظریه تکامل، داروینیسم، آموزش فیزیک و ریاضیات جدید و واکنش برخی عالمان به نجوم جدید اشاره کرد. قلندری در پایان سخنان خود تأکید کرد که یکی از دستاوردهای مهم پژوهشکده تاریخ علم، تبدیل برنامه آموزشی به مجموعهای از فعالیتهای پژوهشی منسجم بوده است. او در عین حال بر ضرورت حمایت نهادی از این پروژهها تأکید کرد و خواستار فراهم شدن زمینه ادامه و توسعه آنها در قالب برنامههای پژوهشی بلندمدت شد. آسیبشناسی پژوهشهای تاریخ علم؛ ضرورت پرهیز از همانندجویی تاریخی دکتر یونس کرامتی، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و رئیس گروه تاریخ علم، در سخنرانی خود با عنوان «آسیبشناسی پژوهشهای تاریخ علم» به بررسی خطاهای رایج در مطالعات تاریخی پرداخت. او در ابتدای سخنانش توضیح داد که بسیاری از مشکلاتی که در پژوهشهای تاریخ علم مشاهده میشود، محدود به این رشته نیست و در سایر حوزههای مطالعات تاریخی نیز وجود دارد؛ با این حال، به دلیل ماهیت خاص تاریخ علم، این آسیبها در این حوزه نمود بیشتری پیدا میکنند. کرامتی با تأکید بر اینکه تاریخ علم نوعی تاریخ مضاعف است، گفت پژوهشگر این حوزه علاوه بر تسلط بر موضوع علمی مورد مطالعه، باید از روشها و مبانی پژوهش تاریخی نیز آگاهی کافی داشته باشد. به گفته او، یکی از خطاهای مهم در این مطالعات، استفاده از مفاهیم امروزی برای توضیح پدیدههای تاریخی است؛ در حالی که بسیاری از اصطلاحات در طول زمان معنای متفاوتی پیدا کردهاند. وی برای توضیح این مسئله به واژههایی مانند دولت، ملت و کشور اشاره کرد و گفت نمیتوان ساختار دولت در دوره ایلخانی را بدون بررسی تاریخی، مشابه ساختار دولت در دورههای معاصر دانست. او این شیوه برخورد را نوعی همانندجویی تاریخی دانست؛ رویکردی که در آن پژوهشگر برای قابل فهم کردن پدیدهای متعلق به گذشته، آن را با یک نمونه امروزی مقایسه میکند، بدون آنکه تفاوتهای اساسی میان آنها را در نظر بگیرد. کرامتی در ادامه به مسئله نهادهای علمی و پژوهشی در گذشته پرداخت و توضیح داد که مفاهیمی مانند دانشگاه، کتابخانه و مرکز پژوهشی در دورههای مختلف تاریخی الزاماً به معنای امروزی خود نبودهاند. وی با اشاره به نمونههایی مانند بیتالحکمه و کتابخانه اسکندریه، بر ضرورت بررسی مستند این نهادها و پرهیز از نسبت دادن ویژگیهای امروزی به آنها تأکید کرد. او همچنین یکی دیگر از آسیبهای پژوهشهای تاریخی را خلط تخصص علمی با تخصص تاریخپژوهی دانست و گفت آشنایی با یک رشته علمی بهتنهایی برای تصحیح و انتشار متون تاریخی آن رشته کافی نیست. پژوهشگر باید علاوه بر دانش تخصصی، با زبان، اصطلاحات تاریخی و روشهای تصحیح متون نیز آشنا باشد. کرامتی در بخش دیگری از سخنان خود به دشواری تعریف مفاهیمی مانند علم و حکمت در دورههای مختلف تاریخی اشاره کرد و با استناد به پژوهشهای فرانتس روزنتال درباره مفهوم علم در تمدن اسلامی، توضیح داد که معنای این واژه در دورهها، محیطهای جغرافیایی و نحلههای فکری مختلف یکسان نبوده است. به اعتقاد او، پژوهشگر نباید صرفاً بر اساس معنای امروزی واژهها درباره آثار و فعالیتهای دانشمندان گذشته قضاوت کند. وی همچنین به بررسی تلاشهای دانشمندان دوره اسلامی درباره گزاره توازی در هندسه اقلیدسی پرداخت و با اشاره به آثار ابنهیثم، خواجه نصیرالدین طوسی و قطبالدین شیرازی توضیح داد که نمیتوان این تلاشها را صرفاً با معیارهای ریاضیات جدید ارزیابی کرد. او تأکید کرد که برای فهم فعالیت علمی یک دانشمند، ابتدا باید مشخص شود او در زمان خود در پی حل چه مسئلهای بوده و چه هدفی را دنبال میکرده است. کرامتی با انتقاد از رویکردهایی که تاریخ علم را صرفاً مجموعهای از کشفیات موفق معرفی میکنند، گفت شکستها، تلاشهای ناتمام و مسیرهای طیشده نیز بخش مهمی از تاریخ علم هستند و حذف آنها باعث میشود روند واقعی شکلگیری دانش بهدرستی روایت نشود. نقد بزرگنمایی دستاوردهای دانشمندان گذشته در بخش پایانی نشست، دکتر امیرمحمد گمینی، پژوهشگر و عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با ادامه بحث درباره شیوه مطالعه میراث علمی گذشته، به نقد دو رویکرد افراطی در معرفی علم دوره اسلامی پرداخت. او با اشاره به اینکه برداشت امروزی از علم و دانشمند نباید بدون توجه به تفاوتهای تاریخی به گذشته تعمیم داده شود، گفت این مسئله گاهی موجب میشود پژوهشگران به دو سوی افراط و تفریط کشیده شوند؛ یا تمام نظریههای علمی جدید را به دانشمندان گذشته نسبت دهند یا ارزش علمی تمدن اسلامی را بهطور کلی نادیده بگیرند. گمینی با اشاره به اهمیت بررسی دوره صفوی، گفت یکی از تصورات رایج در برخی مطالعات، معرفی این دوره بهعنوان دوران افول علم است؛ در حالی که بررسی آثار دانشمندانی مانند محمدباقر یزدی و مطالعه رسالههای علمی آن دوره میتواند تصویر دقیقتری از فعالیتهای علمی آن زمان ارائه دهد. او سپس به رویکردی پرداخت که از آن با عنوان «گزافنمایی در تاریخ علم دوره اسلامی» یاد کرد؛ رویکردی که تلاش میکند دانشمندان گذشته را به شکل دانشمندان انقلابی و نظریهپردازان علم جدید معرفی کند. وی برای نمونه به نمایشگاه «هزار و یک اختراع؛ میراث ماندگار تمدن مسلمانان» اشاره کرد که در چند شهر اروپایی و آمریکایی برگزار شده بود. به گفته او، در برخی مطالب و روایتهای مرتبط با این جریان، دستاوردهای علمی گذشته به شکلی معرفی شدهاند که گویی تمام نظریههای علمی جدید پیشتر در تمدن اسلامی مطرح شدهاند. گمینی در ادامه، ادعاهای مطرحشده درباره ابوریحان بیرونی و نظریه خورشیدمرکزی را بررسی کرد. او با استناد به نوشتههای بیرونی توضیح داد که در یکی از آثار این دانشمند، به اسطرلابی ساخته ابوسعید سجزی اشاره شده که بر مبنای فرض حرکت زمین ساخته شده بود. با این حال، بیرونی در آن متن صرفاً از دشواری بررسی این فرضیه سخن گفته و تأکید کرده است که اثبات یا رد آن به بررسیهای فلسفه طبیعی نیاز دارد. به گفته گمینی، این نوشته را نمیتوان به معنای پذیرش نظریه گردش زمین به دور خورشید یا معرفی بیرونی بهعنوان بنیانگذار نظریه خورشیدمرکزی تفسیر کرد. او همچنین به برداشتهای نادرست درباره محاسبات ابوریحان بیرونی از اندازه زمین اشاره کرد و گفت در برخی روایتهای امروزی، محاسبه تقریبی این دانشمند بهعنوان اندازهگیری دقیق معرفی میشود؛ در حالی که باید به توضیحات خود بیرونی درباره هدف و میزان دقت محاسباتش توجه کرد. این پژوهشگر در ادامه به نمونههایی از نسبت دادن نظریه تکامل به دانشمندان و متفکران گذشته اشاره کرد و توضیح داد که استفاده از ابیاتی از مولوی یا برخی نوشتههای ابنخلدون برای اثبات طرح نظریه تکامل پیش از داروین، بدون توجه به بستر فکری و معنای تاریخی آثار، میتواند گمراهکننده باشد. وی تأکید کرد که برای بررسی چنین ادعاهایی باید به مبانی نظریه تکامل و شرایط تاریخی شکلگیری آن توجه کرد و نمیتوان صرفاً با یافتن شباهتهایی در واژهها یا تعبیرهای ادبی، نظریهای علمی را به دورهای پیشین نسبت داد. ضرورت تفکیک علم از انگیزههای دینی گمینی در بخش دیگری از سخنان خود، رویکردی را که از آن با عنوان «اسلامیسازی علوم قدیم» یاد کرد، مورد نقد قرار داد. او با اشاره به دیدگاههایی که تمام علوم دوره اسلامی را برآمده از جهانبینی قرآنی معرفی میکنند، گفت وجود انگیزههای دینی در فعالیت دانشمندان مسلمان قابل انکار نیست، اما این مسئله به معنای آن نیست که روشها و نظریههای علمی آنان مستقیماً از وحی استخراج شده باشد. وی با اشاره به آثار ابنسینا، ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی، توضیح داد که دانشمندان دوره اسلامی بخش مهمی از میراث علمی یونان را دریافت کردند و در عین حال، آن را مورد بررسی و توسعه قرار دادند. او همچنین به مقایسه نجوم هند و نجوم تمدن اسلامی در آثار ابوریحان بیرونی اشاره کرد و گفت بیرونی از ورود برخی مطالب برگرفته از متون مقدس هند به مباحث علمی انتقاد کرده است؛ در حالی که به اعتقاد او، قرآن وارد جزئیات علمی و نجومی نشده و این موضوع زمینهای برای استقلال بیشتر پژوهشهای علمی فراهم کرده است. گمینی با اشاره به نمونههایی از تفسیر آیات مرتبط با زمین و کیهانشناسی، توضیح داد که برخی مفسران آشنا با علوم زمان خود، آیات را با توجه به دانش نجومی و طبیعی رایج تفسیر میکردند. او در پایان تأکید کرد که شناخت دقیق تاریخ علم مستلزم توجه به شرایط فکری، فرهنگی و علمی هر دوره است و نمیتوان دانشمندان گذشته را صرفاً با معیارهای امروز سنجید یا برای بزرگ نشان دادن میراث علمی یک تمدن، نظریههای جدید را به آنان نسبت داد. تاریخ علم؛ ضرورت بازخوانی مستند گذشته مجموع مباحث مطرحشده در این نشست نشان داد که یکی از مهمترین چالشهای مطالعات تاریخ علم، فاصله گرفتن از روایتهای سادهانگارانه و حرکت به سمت پژوهشهای مستند و مبتنی بر منابع تاریخی است. سخنرانان با وجود تفاوت موضوعات مورد بررسی، بر یک نکته مشترک تأکید داشتند: تاریخ علم را نمیتوان به فهرستی از نام دانشمندان، اختراعات و کشفیات بزرگ محدود کرد. شناخت واقعی تاریخ علم نیازمند بررسی پرسشهایی است که دانشمندان در زمان خود با آنها روبهرو بودهاند، روشهایی که برای پاسخ به این پرسشها به کار گرفتهاند و ارتباط میان دستاوردهای علمی در تمدنهای مختلف. از این منظر، بررسی نسخههای خطی، تصحیح متون علمی، شناخت اصطلاحات تاریخی و حمایت از مراکز تخصصی پژوهش، از الزامات توسعه مطالعات تاریخ علم به شمار میرود. همچنین توجه به دورههایی که کمتر در مطالعات تاریخی بررسی شدهاند، از جمله دوره صفوی، میتواند زمينه شناخت ابعاد ناشناختهتری از میراث علمی ایران و جهان اسلام را فراهم کند. در نهایت، آنچه از مباحث این نشست برمیآید این است که شناخت سهم تمدن اسلامی در علم جهانی، نه با بزرگنمایی و نسبت دادن دستاوردهای امروزی به دانشمندان گذشته، بلکه با بررسی دقیق آثار، روشها و مسیر تاریخی تحول دانش امکانپذیر خواهد بود. یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵ 12:04 چاپ اشتراک گذاری ias.ac.ir/fa/news/2626 کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم آلبوم مرتبط میانگین امتیاز کاربران: 0.0 (0 رای) 12345 امتیاز 12345 برای امتیاز باید عدد وارد کنید ایمیل صحیح نیست ایمیل نمایش داده شود. تعداد کاراکتر باقیمانده: 500 نظر خود را وارد کنید بازخوانی بازخوانی ارسال