در نشست کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم مطرح شد؛

ضرورت بازخوانی مستند میراث علمی تمدن اسلامی و پرهیز از بزرگ‌نمایی دستاوردهای تاریخی

ضرورت بازخوانی مستند میراث علمی تمدن اسلامی و پرهیز از بزرگ‌نمایی دستاوردهای تاریخی
شناخت جایگاه تمدن اسلامی در تاریخ علم جهان، مستلزم بررسی مستند منابع تاریخی، شناخت بستر شکل‌گیری نظریه‌های علمی و ‏پرهیز از تفسیر دستاوردهای گذشته با معیارهای امروزی است؛ موضوعی که در نشست تخصصی «تاریخ علم در ترازوی نقد و پژوهش» ‏کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم مورد تأکید قرار گرفت‎.‎
به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، کمیسیون تاریخ علم در چارچوب سلسله نشست‌ها و گردهمایی‌های هم‌اندیشی ‏این کمیسیون، نشست تخصصی «تاریخ علم در ترازوی نقد و پژوهش» را با حضور دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم، ‏دکتر حنیف قلندری، عضو هیئت علمی دانشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، یونس کرامتی، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم ‏دانشگاه تهران، امیرمحمد گمینی، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و جمعی از استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان ‏حوزه تاریخ علم برگزار کرد‎.‎

 

این سلسله برنامه‌ها با هدف توسعه نظریه‌های علمی، بازاندیشی مبانی معرفت‌شناختی تاریخ علم با تأکید بر سنت علمی ایرانی ـ اسلامی و ‏پیوند آن با علم معاصر و ارتقای سطح توسعه علمی کشور آغاز شده است و ادامه خواهد داشت‎.‎

 

تاریخ علم اسلامی؛ حلقه‌ای جدایی‌ناپذیر از تاریخ علم جهان
سخنرانان نشست با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاه‌های افراطی و تقلیل‌گرایانه به میراث علمی تمدن اسلامی، بر اهمیت بررسی مستند ‏آثار دانشمندان گذشته، شناخت بستر تاریخی شکل‌گیری نظریه‌ها و توجه به پیوستگی تحولات علمی در تمدن‌های مختلف تأکید ‏کردند‎.‎

 

در این نشست، پژوهشگران و استادان این حوزه به بررسی جایگاه تاریخ علم در شناخت هویت تمدنی، سهم دانشمندان دوره اسلامی در ‏شکل‌گیری علم جهانی، وضعیت پژوهش‌های دانشگاهی تاریخ علم و آسیب‌های موجود در مطالعات تاریخی پرداختند‎.‎

 

تاریخ علم و ضرورت شناخت هویت تمدنی
در ابتدای نشست، دکتر غلامرضا اعوانی رئیس کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم با اشاره به افزایش توجه جهانی به تاریخ علم، بر ‏اهمیت دسترسی به منابع تاریخی و نسخه‌های خطی در توسعه مطالعات این حوزه تأکید کرد‎.‎

 

وی با بیان اینکه شناخت گذشته علمی جوامع از مسیرهای مختلفی امکان‌پذیر است، گفت: تاریخ شفاهی، اسناد و منابع مکتوب و ‏یافته‌های باستان‌شناختی از مهم‌ترین راه‌های ارتباط با گذشته به شمار می‌روند، اما برای شناخت دوره‌های تاریخی دور، منابع مکتوب و ‏به‌ویژه نسخه‌های خطی اهمیت ویژه‌ای دارند‎.‎

 

به گفته وی، در دو تا سه قرن اخیر، شمار زیادی از نسخه‌های خطی که پیش‌تر در کتابخانه‌های شخصی و عمومی ناشناخته باقی مانده ‏بودند، در دسترس پژوهشگران قرار گرفته‌اند. این دسترسی گسترده موجب شده است که آثار علمی گذشته با دقت بیشتری بررسی و ‏تصحیح شوند و حتی کتاب‌هایی که چند دهه پیش تصحیح شده‌اند، با پیدا شدن نسخه‌های تازه مورد بازبینی قرار گیرند‎.‎

 

این سخنران با اشاره به اینکه کشف و بررسی نسخه‌های خطی می‌تواند برداشت‌های پیشین از تاریخ علم را تغییر دهد، اظهار کرد: هرچه ‏منابع بیشتری در اختیار پژوهشگران قرار گیرد، امکان شناخت دقیق‌تر فعالیت‌های علمی دانشمندان گذشته فراهم می‌شود‎.‎

 

وی همچنین تاریخ علم را یکی از ابزارهای مهم شناخت هویت فرهنگی و تمدنی جوامع دانست و تأکید کرد که مطالعه پیشینه علمی هر ‏فرهنگ، علاوه بر روشن کردن سهم دانشمندان آن در پیشرفت علوم، می‌تواند پژوهشگران نسل جدید را به ادامه فعالیت‌های علمی و ‏تحقیقاتی تشویق کند‎.‎

 

در بخش دیگری از این سخنان، به فعالیت‌های علمی و پژوهشی دکتر معصومی همدانی اشاره شد و آثار ترجمه‌ای و تألیفی او در حوزه ‏فلسفه علم، فیزیک، ترمودینامیک، نسبیت، کیهان‌شناسی و تاریخ علم مورد توجه قرار گرفت‎.‎

 

جایگاه تاریخ علم دوره اسلامی در علم جهانی
در ادامه نشست، دکتر حسین معصومی همدانی استاد بازنشسته موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه در سخنرانی خود با عنوان «جایگاه ‏تاریخ علم دوره اسلامی در علم جهانی» به بررسی سهم تمدن اسلامی در شکل‌گیری علوم جدید پرداخت‎.‎

 

وی در آغاز سخنان خود توضیح داد که منظور از علم جهانی، مجموعه علومی است که امروزه در نظام‌های آموزشی کشورهای مختلف، ‏از جمله در دانشگاه‌ها و مدارس، تدریس می‌شوند؛ علومی که فارغ از تفاوت‌های جغرافیایی، فرهنگی و ایدئولوژیک، مبانی مشترکی دارند‎.‎

 

او با محدود کردن بحث خود به علوم ریاضی و علومی که ساختار ریاضی دارند، از جمله فیزیک، تأکید کرد که برای شناخت تاریخ علم ‏جدید نباید صرفاً به تحولات اروپا در قرن‌های شانزدهم و هفدهم میلادی توجه کرد. به اعتقاد او، علوم جدید حاصل مجموعه‌ای از ‏تحولات طولانی و تدریجی هستند که بخش مهمی از آنها در تمدن‌های پیشین و به‌ویژه در دوره اسلامی شکل گرفته است‎.‎

 

معصومی همدانی با انتقاد از تأکید بیش از اندازه بر تجربی بودن علم جدید، یادآور شد که نقش ریاضیات در شکل‌گیری نظریه‌های علمی ‏نباید نادیده گرفته شود. به گفته او، مطالعه علمی یک پدیده زمانی امکان‌پذیر می‌شود که بتوان برای داده‌های تجربی آن، الگویی ریاضی یا ‏نظریه‌ای قابل بررسی ارائه کرد‎.‎

 

وی برای توضیح این موضوع به مختصات دکارتی اشاره کرد و گفت آنچه امروزه با عنوان مختصات دکارتی شناخته می‌شود، در کتاب ‏هندسه دکارت به شکل امروزی آن وجود ندارد و بسیاری از عناصر این روش در دوره‌های بعد توسعه یافته‌اند‎.‎

 

او سپس ریشه‌های تاریخی این تحول را بررسی کرد و به مسئله‌ای قدیمی در هندسه، منسوب به آپولونیوس، پرداخت؛ مسئله‌ای که به ‏بررسی نسبت فاصله نقاط از مجموعه‌هایی از خطوط مربوط می‌شود‎.‎

 

به گفته این پژوهشگر، نسبت دادن عدد به طول‌ها و پیوند دادن کمیت‌های هندسی با اعداد، برخلاف تصور رایج، ابداعی ناگهانی در زمان ‏دکارت نبود، بلکه ریشه‌های آن به تحولات گسترده‌تری در تاریخ ریاضیات بازمی‌گشت‎.‎

 

معصومی همدانی پیدایش جبر در تمدن اسلامی را یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این تحول دانست و با اشاره به آثار محمد بن موسی ‏خوارزمی توضیح داد که جبر به‌تدریج امکان بررسی کمیت‌های مجهول را مستقل از تقسیم‌بندی سنتی کمیت‌های پیوسته و گسسته ‏فراهم کرد‎.‎

 

وی افزود: در ریاضیات یونانی، میان کمیت‌های متصل، مانند طول، و کمیت‌های منفصل، مانند اعداد، تمایز روشنی وجود داشت. ‏پیدایش جبر و گسترش روش‌های جبری در دوره اسلامی به‌تدریج این فاصله را کاهش داد و زمینه را برای تحولات بعدی در ریاضیات ‏فراهم کرد‎.‎

 

او همچنین به تلاش‌های عمر خیام در حل معادلات درجه سوم اشاره کرد و توضیح داد که خیام با استفاده از روش‌های هندسی به ‏بررسی این معادلات پرداخت. این فعالیت‌ها بخشی از روند طولانی تحول جبر و ارتباط آن با هندسه بود‎.‎

 

به اعتقاد این سخنران، بدون شناخت این مسیر تاریخی، درک تحولات ریاضیات در قرن هفدهم و دستاوردهای دانشمندانی مانند دکارت ‏و نیوتن ناقص خواهد بود‎.‎

 

وی در ادامه به علم نورشناسی و جایگاه ابن‌هیثم پرداخت و با اشاره به آثار یوهانس کپلر و ارتباط آنها با نوشته‌های ویتلو، توضیح داد که ‏ویتلو از آثار ابن‌هیثم بهره گرفته بود. از این منظر، تاریخ اپتیک جدید را نمی‌توان بدون توجه به پژوهش‌های دانشمندان دوره اسلامی ‏روایت کرد‎.‎

 

معصومی همدانی همچنین در حوزه نجوم بر اهمیت دستاوردهای دانشمندان دوره اسلامی تأکید کرد و گفت این دانشمندان صرفاً ناقل ‏آثار یونانی نبودند، بلکه با انجام مشاهدات تازه و ارائه نظریه‌ها و مدل‌های جدید، به توسعه دانش پیشین کمک کردند‎.‎

 

او با اشاره به تحولات نجومی و ارتباط آنها با آثار کوپرنیک توضیح داد که برای شناخت دقیق دستاوردهای این دانشمند نیز باید مسائل ‏و سنت‌های نجومی پیش از او را بررسی کرد‎.‎

 

این پژوهشگر در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد که اهمیت تاریخ علم تنها در شناسایی نام دانشمندان و ثبت کشفیات بزرگ نیست، ‏بلکه باید مسیر شکل‌گیری ایده‌ها، مسائل پیش روی دانشمندان و پیوستگی یا گسستگی تحولات علمی را بررسی کرد‎.‎

 

وی خاطرنشان کرد که حذف دوره اسلامی از تاریخ علم جهانی، روایتی ناقص از روند شکل‌گیری علم جدید به دست می‌دهد؛ همان‌طور ‏که نادیده گرفتن دستاوردهای تمدن‌های پیش از یونان، مانند تمدن بابل، می‌تواند شناخت ما از تاریخ علم را دچار اختلال کند‎.‎

 

بررسی ۱۸۰ پایان‌نامه و شناسایی برنامه‌های پژوهشی تاریخ علم
در بخش دیگری از نشست، دکتر حنیف قلندری، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، به بررسی روند پژوهش‌های ‏دانشگاهی در این حوزه پرداخت‎.‎

 

وی در سخنرانی خود با تمرکز بر پایان‌نامه‌های دفاع‌شده در رشته تاریخ علم، تلاش کرد نشان دهد که چگونه فعالیت‌های آموزشی و ‏پژوهشی این رشته در طول دو دهه گذشته به شکل‌گیری مجموعه‌ای از برنامه‌های تحقیقاتی منسجم منجر شده است‎.‎

 

قلندری با اشاره به اینکه بررسی او پایان‌نامه‌های دانشجویان ورودی سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۱ را دربر می‌گیرد، گفت در این بازه زمانی حدود ‏‏۱۸۰ پایان‌نامه در پژوهشکده تاریخ علم بررسی شده است‎.‎

 

به گفته وی، اطلاعات مربوط به عنوان پایان‌نامه‌ها، استادان راهنما، تاریخ دفاع و گرایش تحصیلی دانشجویان در وب‌سایت پژوهشکده ‏قابل مشاهده است‎.‎

 

او در توضیح پیشینه شکل‌گیری این مجموعه پژوهشی یادآور شد که پژوهشکده تاریخ علم در سال ۱۳۷۵ با موافقت اصولی وزارتخانه و ‏پیشنهاد دانشگاه تهران تأسیس شد. از سال ۱۳۸۰ نیز با واگذاری مسئولیت پژوهشکده به دکتر هادی عالم‌زاده، تلاش برای تربیت ‏متخصصان تاریخ علم و ایجاد ساختار آموزشی منسجم در این حوزه آغاز شد‎.‎

 

در ادامه، رشته تاریخ علم در مقطع کارشناسی ارشد با چهار گرایش تاریخ نجوم، تاریخ ریاضیات، تاریخ فیزیک و فناوری و تاریخ پزشکی ‏در جهان اسلام تعریف شد و نخستین دانشجویان در سال ۱۳۸۴ در دو گرایش ریاضیات و نجوم پذیرش شدند‎.‎

 

قلندری همچنین به راه‌اندازی دوره دکتری تاریخ علم اشاره کرد و گفت پذیرش دانشجو در این مقطع از سال ۱۴۰۱ آغاز شده است. به ‏اعتقاد او، ادامه برخی موضوعات پژوهشی دانشجویان از دوره کارشناسی ارشد به دکتری، نشان‌دهنده شکل‌گیری برنامه‌های تحقیقاتی ‏پیوسته در این مجموعه است‎.‎

 

وی بر اساس بررسی ۱۰۸ عنوان از پایان‌نامه‌ها، موضوعات پژوهشی را در پنج محور کلی دسته‌بندی کرد: تصحیح و مدل‌سازی نجومی و ‏بازخوانی مکتب نجومی مراغه و دوره صفوی، ریاضیات و پیوند آن با هنر، ابزارشناسی و مکانیک، تاریخ پزشکی و داروشناسی و مواجهه ‏جامعه ایران با علوم جدید‎.‎

 

در حوزه نجوم، بخش مهمی از فعالیت‌ها به تصحیح متون علمی و بازخوانی آثار دانشمندان اختصاص داشته است. قلندری به ‏پژوهش‌هایی درباره رساله‌های خواجه نصیرالدین طوسی، از جمله «رساله معینیه» و بخش‌هایی از «تحریر مجسطی»، همچنین آثار ‏قطب‌الدین شیرازی و غیاث‌الدین منصور دشتکی اشاره کرد‎.‎

 

او با تأکید بر اهمیت بررسی آثار دوره صفوی گفت: برخلاف دیدگاه رایجی که این دوره را به‌طور کلی دوره افول علم در جهان اسلام ‏معرفی می‌کند، بررسی متون علمی آن زمان می‌تواند زمینه شناخت دقیق‌تر فعالیت‌های علمی و تداوم برخی سنت‌های پژوهشی را فراهم ‏کند‎.‎

 

در این بخش به پژوهش‌های انجام‌شده درباره زیج‌ها و متون نجومی دوره صفوی نیز اشاره شد؛ آثاری که می‌توانند اطلاعات ارزشمندی ‏درباره شیوه‌های محاسبات نجومی و سنت‌های علمی آن دوره ارائه کنند‎.‎

 

در محور ریاضیات و ارتباط آن با هنر، پژوهش‌هایی درباره نظریه موسیقی، هندسه کاربردی و ارتباط هندسه با معماری معرفی شد. از ‏جمله آثار مورد بررسی، رساله‌های مرتبط با موسیقی فارابی و پژوهش‌هایی درباره کاربرد هندسه در تزئینات معماری دوره سلجوقی بود‎.‎

 

قلندری همچنین به پایان‌نامه‌هایی درباره شطرنج، حساب، حساب ارث و مسائل ترکیبیاتی اشاره کرد و توضیح داد که بررسی این ‏موضوعات نشان می‌دهد ریاضیات در دوره‌های گذشته صرفاً دانشی نظری نبوده و در حوزه‌های مختلف زندگی و فعالیت‌های اجتماعی ‏کاربرد داشته است‎.‎

 

بخش دیگری از پژوهش‌های معرفی‌شده به ابزارهای علمی اختصاص داشت. بررسی اسطرلاب خطی، ساعت‌های آفتابی و آبی، ابزارهای ‏مکانیکی و دستگاه‌های مرتبط با انتقال آب از جمله موضوعاتی بود که در این مجموعه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند‎.‎

 

در حوزه مکانیک نیز پژوهش‌هایی درباره ماشین‌های ساده، اهرم، چرخ و محور و قرقره معرفی شد. این مطالعات به بررسی سازوکار ‏ابزارهای قدیمی و شیوه انتقال و تبدیل حرکت در دستگاه‌های مکانیکی می‌پردازند‎.‎

 

در بخش تاریخ پزشکی و داروشناسی نیز تصحیح متون چشم‌پزشکی، بررسی داروهای مفرد، آثار داروشناسی و مطالعات مربوط به طب ‏سنتی مورد توجه قرار گرفت. قلندری همچنین به پژوهش‌هایی درباره مفهوم خاصیت در سنت داروشناسی فارسی اشاره کرد که از ‏موضوعات نظری در مطالعات تاریخ پزشکی به شمار می‌رود‎.‎

 

وی در ادامه، مطالعات مربوط به ورود علوم جدید به ایران را از دیگر محورهای پژوهشی معرفی کرد و به بررسی مواجهه جامعه ایرانی با ‏نظریه تکامل، داروینیسم، آموزش فیزیک و ریاضیات جدید و واکنش برخی عالمان به نجوم جدید اشاره کرد‎.‎

 

قلندری در پایان سخنان خود تأکید کرد که یکی از دستاوردهای مهم پژوهشکده تاریخ علم، تبدیل برنامه آموزشی به مجموعه‌ای از ‏فعالیت‌های پژوهشی منسجم بوده است. او در عین حال بر ضرورت حمایت نهادی از این پروژه‌ها تأکید کرد و خواستار فراهم شدن ‏زمینه ادامه و توسعه آنها در قالب برنامه‌های پژوهشی بلندمدت شد‎.‎

 

آسیب‌شناسی پژوهش‌های تاریخ علم؛ ضرورت پرهیز از همانندجویی تاریخی
دکتر یونس کرامتی، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و رئیس گروه تاریخ علم، در سخنرانی خود با عنوان ‏‏«آسیب‌شناسی پژوهش‌های تاریخ علم» به بررسی خطاهای رایج در مطالعات تاریخی پرداخت‎.‎

 

او در ابتدای سخنانش توضیح داد که بسیاری از مشکلاتی که در پژوهش‌های تاریخ علم مشاهده می‌شود، محدود به این رشته نیست و ‏در سایر حوزه‌های مطالعات تاریخی نیز وجود دارد؛ با این حال، به دلیل ماهیت خاص تاریخ علم، این آسیب‌ها در این حوزه نمود ‏بیشتری پیدا می‌کنند‎.‎

 

کرامتی با تأکید بر اینکه تاریخ علم نوعی تاریخ مضاعف است، گفت پژوهشگر این حوزه علاوه بر تسلط بر موضوع علمی مورد مطالعه، باید ‏از روش‌ها و مبانی پژوهش تاریخی نیز آگاهی کافی داشته باشد‎.‎

 

به گفته او، یکی از خطاهای مهم در این مطالعات، استفاده از مفاهیم امروزی برای توضیح پدیده‌های تاریخی است؛ در حالی که بسیاری ‏از اصطلاحات در طول زمان معنای متفاوتی پیدا کرده‌اند‎.‎

 

وی برای توضیح این مسئله به واژه‌هایی مانند دولت، ملت و کشور اشاره کرد و گفت نمی‌توان ساختار دولت در دوره ایلخانی را بدون ‏بررسی تاریخی، مشابه ساختار دولت در دوره‌های معاصر دانست‎.‎

 

او این شیوه برخورد را نوعی همانندجویی تاریخی دانست؛ رویکردی که در آن پژوهشگر برای قابل فهم کردن پدیده‌ای متعلق به گذشته، ‏آن را با یک نمونه امروزی مقایسه می‌کند، بدون آنکه تفاوت‌های اساسی میان آنها را در نظر بگیرد‎.‎

 

کرامتی در ادامه به مسئله نهادهای علمی و پژوهشی در گذشته پرداخت و توضیح داد که مفاهیمی مانند دانشگاه، کتابخانه و مرکز ‏پژوهشی در دوره‌های مختلف تاریخی الزاماً به معنای امروزی خود نبوده‌اند‎.‎

 

وی با اشاره به نمونه‌هایی مانند بیت‌الحکمه و کتابخانه اسکندریه، بر ضرورت بررسی مستند این نهادها و پرهیز از نسبت دادن ویژگی‌های ‏امروزی به آنها تأکید کرد‎.‎

 

او همچنین یکی دیگر از آسیب‌های پژوهش‌های تاریخی را خلط تخصص علمی با تخصص تاریخ‌پژوهی دانست و گفت آشنایی با یک ‏رشته علمی به‌تنهایی برای تصحیح و انتشار متون تاریخی آن رشته کافی نیست. پژوهشگر باید علاوه بر دانش تخصصی، با زبان، ‏اصطلاحات تاریخی و روش‌های تصحیح متون نیز آشنا باشد‎.‎

 

کرامتی در بخش دیگری از سخنان خود به دشواری تعریف مفاهیمی مانند علم و حکمت در دوره‌های مختلف تاریخی اشاره کرد و با ‏استناد به پژوهش‌های فرانتس روزنتال درباره مفهوم علم در تمدن اسلامی، توضیح داد که معنای این واژه در دوره‌ها، محیط‌های ‏جغرافیایی و نحله‌های فکری مختلف یکسان نبوده است‎.‎

 

به اعتقاد او، پژوهشگر نباید صرفاً بر اساس معنای امروزی واژه‌ها درباره آثار و فعالیت‌های دانشمندان گذشته قضاوت کند‎.‎

 

وی همچنین به بررسی تلاش‌های دانشمندان دوره اسلامی درباره گزاره توازی در هندسه اقلیدسی پرداخت و با اشاره به آثار ابن‌هیثم، ‏خواجه نصیرالدین طوسی و قطب‌الدین شیرازی توضیح داد که نمی‌توان این تلاش‌ها را صرفاً با معیارهای ریاضیات جدید ارزیابی کرد‎.‎

 

او تأکید کرد که برای فهم فعالیت علمی یک دانشمند، ابتدا باید مشخص شود او در زمان خود در پی حل چه مسئله‌ای بوده و چه هدفی ‏را دنبال می‌کرده است‎.‎

 

کرامتی با انتقاد از رویکردهایی که تاریخ علم را صرفاً مجموعه‌ای از کشفیات موفق معرفی می‌کنند، گفت شکست‌ها، تلاش‌های ناتمام و ‏مسیرهای طی‌شده نیز بخش مهمی از تاریخ علم هستند و حذف آنها باعث می‌شود روند واقعی شکل‌گیری دانش به‌درستی روایت نشود‎.‎

 

نقد بزرگ‌نمایی دستاوردهای دانشمندان گذشته
در بخش پایانی نشست، دکتر امیرمحمد گمینی، پژوهشگر و عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با ادامه بحث درباره ‏شیوه مطالعه میراث علمی گذشته، به نقد دو رویکرد افراطی در معرفی علم دوره اسلامی پرداخت‎.‎

 

او با اشاره به اینکه برداشت امروزی از علم و دانشمند نباید بدون توجه به تفاوت‌های تاریخی به گذشته تعمیم داده شود، گفت این مسئله ‏گاهی موجب می‌شود پژوهشگران به دو سوی افراط و تفریط کشیده شوند؛ یا تمام نظریه‌های علمی جدید را به دانشمندان گذشته نسبت ‏دهند یا ارزش علمی تمدن اسلامی را به‌طور کلی نادیده بگیرند‎.‎

 

گمینی با اشاره به اهمیت بررسی دوره صفوی، گفت یکی از تصورات رایج در برخی مطالعات، معرفی این دوره به‌عنوان دوران افول علم ‏است؛ در حالی که بررسی آثار دانشمندانی مانند محمدباقر یزدی و مطالعه رساله‌های علمی آن دوره می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ‏فعالیت‌های علمی آن زمان ارائه دهد‎.‎

 

او سپس به رویکردی پرداخت که از آن با عنوان «گزاف‌نمایی در تاریخ علم دوره اسلامی» یاد کرد؛ رویکردی که تلاش می‌کند ‏دانشمندان گذشته را به شکل دانشمندان انقلابی و نظریه‌پردازان علم جدید معرفی کند‎.‎

 

وی برای نمونه به نمایشگاه «هزار و یک اختراع؛ میراث ماندگار تمدن مسلمانان» اشاره کرد که در چند شهر اروپایی و آمریکایی برگزار ‏شده بود. به گفته او، در برخی مطالب و روایت‌های مرتبط با این جریان، دستاوردهای علمی گذشته به شکلی معرفی شده‌اند که گویی ‏تمام نظریه‌های علمی جدید پیش‌تر در تمدن اسلامی مطرح شده‌اند‎.‎

 

گمینی در ادامه، ادعاهای مطرح‌شده درباره ابوریحان بیرونی و نظریه خورشیدمرکزی را بررسی کرد‎.‎

 

او با استناد به نوشته‌های بیرونی توضیح داد که در یکی از آثار این دانشمند، به اسطرلابی ساخته ابوسعید سجزی اشاره شده که بر ‏مبنای فرض حرکت زمین ساخته شده بود. با این حال، بیرونی در آن متن صرفاً از دشواری بررسی این فرضیه سخن گفته و تأکید کرده ‏است که اثبات یا رد آن به بررسی‌های فلسفه طبیعی نیاز دارد‎.‎

 

به گفته گمینی، این نوشته را نمی‌توان به معنای پذیرش نظریه گردش زمین به دور خورشید یا معرفی بیرونی به‌عنوان بنیان‌گذار نظریه ‏خورشیدمرکزی تفسیر کرد‎.‎

 

او همچنین به برداشت‌های نادرست درباره محاسبات ابوریحان بیرونی از اندازه زمین اشاره کرد و گفت در برخی روایت‌های امروزی، ‏محاسبه تقریبی این دانشمند به‌عنوان اندازه‌گیری دقیق معرفی می‌شود؛ در حالی که باید به توضیحات خود بیرونی درباره هدف و میزان ‏دقت محاسباتش توجه کرد‎.‎

 

این پژوهشگر در ادامه به نمونه‌هایی از نسبت دادن نظریه تکامل به دانشمندان و متفکران گذشته اشاره کرد و توضیح داد که استفاده از ‏ابیاتی از مولوی یا برخی نوشته‌های ابن‌خلدون برای اثبات طرح نظریه تکامل پیش از داروین، بدون توجه به بستر فکری و معنای تاریخی ‏آثار، می‌تواند گمراه‌کننده باشد‎.‎

 

وی تأکید کرد که برای بررسی چنین ادعاهایی باید به مبانی نظریه تکامل و شرایط تاریخی شکل‌گیری آن توجه کرد و نمی‌توان صرفاً با ‏یافتن شباهت‌هایی در واژه‌ها یا تعبیرهای ادبی، نظریه‌ای علمی را به دوره‌ای پیشین نسبت داد‎.‎

 

ضرورت تفکیک علم از انگیزه‌های دینی
گمینی در بخش دیگری از سخنان خود، رویکردی را که از آن با عنوان «اسلامی‌سازی علوم قدیم» یاد کرد، مورد نقد قرار داد‎.‎

 

او با اشاره به دیدگاه‌هایی که تمام علوم دوره اسلامی را برآمده از جهان‌بینی قرآنی معرفی می‌کنند، گفت وجود انگیزه‌های دینی در ‏فعالیت دانشمندان مسلمان قابل انکار نیست، اما این مسئله به معنای آن نیست که روش‌ها و نظریه‌های علمی آنان مستقیماً از وحی ‏استخراج شده باشد‎.‎

 

وی با اشاره به آثار ابن‌سینا، ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی، توضیح داد که دانشمندان دوره اسلامی بخش مهمی از میراث ‏علمی یونان را دریافت کردند و در عین حال، آن را مورد بررسی و توسعه قرار دادند‎.‎

 

او همچنین به مقایسه نجوم هند و نجوم تمدن اسلامی در آثار ابوریحان بیرونی اشاره کرد و گفت بیرونی از ورود برخی مطالب برگرفته ‏از متون مقدس هند به مباحث علمی انتقاد کرده است؛ در حالی که به اعتقاد او، قرآن وارد جزئیات علمی و نجومی نشده و این موضوع ‏زمینه‌ای برای استقلال بیشتر پژوهش‌های علمی فراهم کرده است‎.‎

 

گمینی با اشاره به نمونه‌هایی از تفسیر آیات مرتبط با زمین و کیهان‌شناسی، توضیح داد که برخی مفسران آشنا با علوم زمان خود، آیات ‏را با توجه به دانش نجومی و طبیعی رایج تفسیر می‌کردند‎.‎

 

او در پایان تأکید کرد که شناخت دقیق تاریخ علم مستلزم توجه به شرایط فکری، فرهنگی و علمی هر دوره است و نمی‌توان دانشمندان ‏گذشته را صرفاً با معیارهای امروز سنجید یا برای بزرگ نشان دادن میراث علمی یک تمدن، نظریه‌های جدید را به آنان نسبت داد‎.‎

 

تاریخ علم؛ ضرورت بازخوانی مستند گذشته
مجموع مباحث مطرح‌شده در این نشست نشان داد که یکی از مهم‌ترین چالش‌های مطالعات تاریخ علم، فاصله گرفتن از روایت‌های ‏ساده‌انگارانه و حرکت به سمت پژوهش‌های مستند و مبتنی بر منابع تاریخی است‎.‎

 

سخنرانان با وجود تفاوت موضوعات مورد بررسی، بر یک نکته مشترک تأکید داشتند: تاریخ علم را نمی‌توان به فهرستی از نام دانشمندان، ‏اختراعات و کشفیات بزرگ محدود کرد. شناخت واقعی تاریخ علم نیازمند بررسی پرسش‌هایی است که دانشمندان در زمان خود با آنها ‏روبه‌رو بوده‌اند، روش‌هایی که برای پاسخ به این پرسش‌ها به کار گرفته‌اند و ارتباط میان دستاوردهای علمی در تمدن‌های مختلف‎.‎

 

از این منظر، بررسی نسخه‌های خطی، تصحیح متون علمی، شناخت اصطلاحات تاریخی و حمایت از مراکز تخصصی پژوهش، از الزامات ‏توسعه مطالعات تاریخ علم به شمار می‌رود‎.‎

 

همچنین توجه به دوره‌هایی که کمتر در مطالعات تاریخی بررسی شده‌اند، از جمله دوره صفوی، می‌تواند زمينه شناخت ابعاد ‏ناشناخته‌تری از میراث علمی ایران و جهان اسلام را فراهم کند‎.‎

 

در نهایت، آنچه از مباحث این نشست برمی‌آید این است که شناخت سهم تمدن اسلامی در علم جهانی، نه با بزرگ‌نمایی و نسبت دادن ‏دستاوردهای امروزی به دانشمندان گذشته، بلکه با بررسی دقیق آثار، روش‌ها و مسیر تاریخی تحول دانش امکان‌پذیر خواهد بود‎.‎
یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵
12:04
آلبوم مرتبط
Loading
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید