تحول نظام‌های غذایی موجب دگرگونی ساختار کشاورزی جهان خواهد شد

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر مریم حقیقی، همکار مدعو شاخه علوم باغبانی گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی فرهنگستان علوم، در یادداشتی آورده است:

مقاله مروری منتشر شده در سال 2025  در مجله معتبر Nature نشان می‌دهد که گذار به نظام غذایی سالم‌تر و می‌تواند تا سال ۲۰۵۰ ساختار کشاورزی جهان را به‌طور اساسی دگرگون کند. پژوهشگران با استفاده از ۱۰ مدل اقتصادی جهانی دورنمایی را بررسی کرده‌اند که در آن تغییر به سوی رژیم غذایی سالم، افزایش بهره‌وری کشاورزی  و کاهش ۵۰ درصدی اتلاف و ضایعات غذایی  هم‌زمان رخ می‌دهد.در این دورنما سطح زمین‌های کشاورزی جهان تا سال ۲۰۵۰ حدود ۶ درصد کمتر از سال ۲۰۲۰ خواهد بود. همچنین تولید کشاورزی نسبت به دورنمای ادامه روند کنونی (Business as usual; BAU) حدود ۱۷ درصد کاهش می‌یابد؛ اما این کاهش نباید به‌معنای کاهش امنیت غذایی تفسیر شود، زیرا بخش مهمی از آن ناشی از تغییر الگوی تقاضای غذایی و افزایش بهره‌وری است. مهم‌ترین تغییر، دگرگونی ساختار تولید کشاورزی است. ارزش اقتصادی تولید دام  به‌شدت کاهش می‌یابد، در حالی که اهمیت سبزی‌ها، میوه‌ها، مغزها و حبوبات  افزایش پیدا می‌کند. بر پایه میانه نتایج مدل‌ها، ارزش تولید این گروه در سال ۲۰۵۰ حدود ۲۳ درصد بیشتر از دورنمای ادامه روند کنونی خواهد بود. این دگرگونی پیامدهای مهمی برای کاربری زمین (Land use) دارد. کاهش حدود ۱۰ درصدی زمین‌های مرتعی پیش‌بینی شده است و بخشی از این زمین‌ها ممکن است از بخش کشاورزی خارج شوند، زیرا حدود ۶۵ درصد از زمین‌های مرتعی برای تبدیل مستقیم به زمین زراعی  مناسب نیستند. از دیدگاه محیط‌زیست این گذار می‌تواند انتشار گازهای گلخانه‌ای (Greenhouse gas emissions)، مصرف کود نیتروژنی  و فشار بر منابع طبیعی را کاهش دهد. همچنین انتشار خالص دی‌اکسید کربن (Net CO₂ emissions) ناشی از تغییر کاربری زمین در دورنمای تحول غذایی، نسبت به سال ۲۰۲۰ حدود ۸۵ درصد کاهش می‌یابد. از نظر سیاست‌گذاری (Policy-making)، مقاله نشان می‌دهد ابزارهای موجود، مانند مالیات بر شکر (Sugar taxes)، برچسب‌گذاری غذایی (Food labelling) و محدودیت تبلیغات به‌تنهایی برای ایجاد چنین تحول بزرگی کافی نیستند. تغییر موردنیاز به سیاست‌های هماهنگ در حوزه کشاورزی، تغذیه، تجارت، سرمایه‌گذاری، سلامت و محیط‌زیست نیاز دارد. بنابراین، پیام راهبردی) مقاله برای سیاست‌گذاران این است که آینده کشاورزی جهان احتمالاً از افزایش صرف تولید به سوی تولید غذای سالم‌تر، بهره‌ورتر و پایدارتر حرکت خواهد کرد. مسئله اصلی برای کشورها نه تقلید مستقیم از یک الگوی جهانی، بلکه طراحی مسیر ملی (National pathway) متناسب با منابع آب، زمین، امنیت غذایی، ساختار اقتصادی، ظرفیت تولید و شرایط اجتماعی خود است. مقاله نیز بر ضرورت طراحی مسیرهای ملی و ارزیابی هزینه تحول (Transformation cost) و نحوه توزیع آن میان گروه‌های مختلف تأکید می‌کند.

 

اقتباس از مقاله:

Gibson, M., Sundiang, M., Mason-D’Croz, D., Diniz Oliveira, T., Beier, F., Benavidez, L., Bos, A., Chepeliev, M., Doelman, J., Dunston, S., Fujimori, S., Hasegawa, T., Havlík, P., Hristov, J., Jägermeyr, J., Kozicka, M., Kuiper, M., Kyle, P., de Lange, T., ... Herrero, M. (2026). Food systems transformation would reshape global agriculture. Nature. https://doi.org/10.1038/s41586-026-10775-2