تبدیل ضایعات کشاورزی به فرصت‌های اقتصادی؛ از فناوری‌های نوین تا راهبردهای سیاستی

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، دکتر زهرا امام‌جمعه با اشاره به اینکه ضایعات کشاورزی و غذایی به ‏یکی از چالش‌های جدی قرن حاضر در حوزه امنیت غذایی، محیط‌زیست و اقتصاد تبدیل شده است، بر اساس آخرین ‏داده‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد‎ (FAO) ‎اعلام کرد که سالانه حدود ۱/۳ میلیارد تن غذا در طول زنجیره ‏جهانی تأمین (از مرحله برداشت تا مصرف) از بین می‌رود یا هدر می‌رود. این حجم عظیم ضایعات، سالانه بیش از ۱ تریلیون ‏دلار به اقتصاد جهانی خسارت وارد کرده و مسئول ۸ تا ۱۰ درصد از کل انتشار گازهای گلخانه‌ای جهان است‎.‎

وی خاطرنشان کرد، در سطح ملی، ایران سالانه حدود ۱۳۰ میلیون تن محصولات کشاورزی تولید می‌کند که نزدیک به ‏یک‌سوم آن، یعنی حدود ۴۰ میلیون تن، پیش از رسیدن به دست مصرف‌کننده از بین می‌رود که ارزش تقریبی این ضایعات ‏بالغ بر ۱۵ میلیارد دلار در سال برآورد شده است. با نگاه به بازارهای جهانی، ارزش بازار «ارزش‌افزایی از ضایعات کشاورزی» ‏در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰/۹ میلیارد دلار برآورد شده و پیش‌بینی می‌شود با نرخ رشد مرکب سالانه ۲/۹ درصد، تا سال ‏‏۲۰۳۲ به ۳۸/۸ میلیارد دلار برسد‎.‎

این سخنرانی با هدف تبیین مسیرهای علمی، فناورانه و سیاستی تبدیل ضایعات به محصولات ارزشمند تدوین شده است. ‏مطالعات فناورانه نشان می‌دهد که از هر تن ضایعات غذایی می‌توان با بازدهی بالا در تولید ترکیبات ارزشمند دست یافت؛ ‏برای نمونه، بازدهی هیدرولیز نشاسته به ۸۲ درصد و بازیافت پلی‌هیدروکسی‌آلکانوات‎ (PHA) ‎به ۹۳ درصد رسیده است‎.‎

دکتر امام‌جمعه در ادامه به تشریح مفاهیم کلیدی نظیر زیست‌پالایش و اقتصاد چرخشی پرداخت و گنجینه‌های پنهان در ‏ضایعات شامل پلی‌ساکاریدها، پپتیدهای زیست‌فعال، پلی‌فنول‌ها و زیست‌پلیمرها را معرفی کرد. وی همچنین فناوری‌های ‏نوین فرآوری از جمله استخراج با سیال فوق بحرانی، امواج فراصوت، مایکروویو و تخمیر میکروبی را مورد بحث قرار داد و ‏کاربردهای ارزش افزوده در صنایع غذایی، دارویی، بسته‌بندی زیست‌تخریب‌پذیر و انرژی تجدیدپذیر را ارائه کرد‎.‎

در بخش بررسی مطالعات موردی، نمونه‌های موفقی در زمینه مرکبات، انار، ضایعات کشتارگاه و سبوس بررسی شد. در ‏نهایت، وی راهبردهای سیاستی پیشنهادی برای ایران شامل ایجاد زیست‌پالایشگاه‌های منطقه‌ای، مشوق‌های مالی و مالیاتی، ‏استانداردسازی و همکاری مثلث دانشگاه-صنعت-دولت را مطرح نمود‎.‎‏ پیام کلیدی آن است که ضایعات کشاورزی و غذایی، با ‏نگاه زنجیره‌ای، فناوری‌های سبز و سیاست‌گذاری هوشمند، می‌توانند به موتور محرک اقتصاد زیستی و توسعه پایدار تبدیل شوند‎.‎