فرصتها و مخاطرات ایران در برابر سوپر ال نینوی-۲۰۲۷- ۲۰۲۶‏

به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، یادداشت دکتر مهدی زارع عضو وابسته شاخه علوم زمین گروه علوم پایه فرهنگستان علوم ‏به شرح زیر است:‏

‏ در ایران چند منطقه اصلی وجود دارد که بیشتر از همه در معرض خشکسالی شدید هستند. این مناطق شامل بخش‌های مرکزی، ‏جنوب‌شرقی، غرب و شمال‌غربی و همچنین قسمت‌هایی از شمال‌شرقی کشور می‌شوند. این مناطق به دلیل شرایط اقلیمی و ‏فشارهای انسانی، آسیب‌پذیری بالایی دارند.پدیده‌ی سوپر ال‌نینو  از پاییز ۱۴۰۵ تا بهار ۱۴۰۶ رخ دهد. این پدیده روی بارش‌ها اثر ‏متفاوتی می‌گذارد. در مناطق غربی و جنوب‌غربی ایران، احتمال بارش بیشتر از حد متوسط وجود دارد. این بارش‌ها می‌توانند مفید ‏باشند اما در عین حال خطر سیل را هم افزایش می‌دهند. در مقابل، مناطق خشک مرکزی و جنوب‌شرقی از آبان ۱۴۰۵ به بعد با ‏کمبود شدید آب، گرمای زیاد و شرایط بسیار بحرانی روبه‌رو خواهند شد.در مناطق مرکزی ایران -مثل فلات مرکزی، اصفهان، یزد، ‏بخش‌هایی از کرمان، مرکزی، قم و سمنان- و همچنین بخش‌هایی از استان‌های خراسان، خشکسالی به دو دلیل اصلی تشدید شده ‏است: تغییر اقلیم و استفاده‌ی بیش از حد از زمین و آب‌های زیرزمینی. تقاضا برای آب به دلیل تبخیر بالا هم بیشتر شده است. ‏تغییر اقلیم باعث شده خشکسالی‌ها طولانی‌تر و گسترده‌تر شوند.در جنوب‌شرقی ایران -سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان، ‏حوضه‌ی هامون و جنوب بلوچستان- مشکلات اجتماعی و اقتصادی هم به بحران آب اضافه شده است. خانواده‌های بزرگ، فاصله از ‏مراکز خدمات و فرسایش خاک، ریسک‌های اقلیمی را بیشتر کرده‌اند.در غرب و شمال‌غربی ایران و همچنین البرز مرکزی -‏آذربایجان غربی و شرقی، کردستان، کرمانشاه، لرستان و بخش‌هایی از همدان- خشکسالی خطر بالایی دارد. این خطر به دلیل ‏ترکیب چند عامل است: آسیب‌پذیری بالا، قرار گرفتن در معرض خشکی و وابستگی زیاد به کشاورزی. خشک شدن دریاچه‌ی ‏ارومیه هم این مشکل را بدتر کرده است. در مناطق مرطوب‌تر شمال‌غربی، آسیب‌ها فقط از خشکی نیست؛ نوسانات شدید آب‌وهوایی ‏و رویدادهای فرین (مثل بارش‌های ناگهانی یا خشکی‌های شدید) هم نقاط بحرانی را از شمال‌غرب تا جنوب‌غرب گسترش ‏داده‌اند.مناطق مرکزی و جنوب‌شرقی سیگنال‌های خشکی قوی نشان می‌دهند. در غرب و شمال‌غرب، تنش آب‌وهوایی با مشکلات ‏اجتماعی و اقتصادی ترکیب شده است. کشاورزی دیم، جمعیت زیاد و وابستگی به آبیاری از جمله‌ی این مشکلات ‏هستند.آسیب‌پذیری آب بیشتر به این دلایل تشدید می‌شود‎:‎

تخلیه‌ی بیش از حد آب‌های زیرزمینی

فرونشست زمین (که اغلب برگشت‌ناپذیر است)‏

سوءمدیریت منابع آب

سهم بالای کشاورزی در مصرف آب

سازمان جهانی هواشناسی پیش‌بینی کرده که ناهنجاری‌های ال‌نینو می‌تواند دمای سطح زمین را در زمستان ۱۴۰۵ تا بهار ۱۴۰۶ ‏حدود ۳.۷ درجه سانتی‌گراد بالاتر از حد نرمال ببرد. مدل‌های هواشناسی برای ایران و خاورمیانه نشان می‌دهند که ال‌نینو معمولاً با ‏بارش بیشتر و شرایط مرطوب‌تر در بسیاری از حوضه‌های آبریز همراه است. رویدادهای قوی‌تر اغلب بارش‌های مثبت بزرگ‌تر و ‏متناوب‌تری ایجاد می‌کنند. در مقابل، پدیده‌ی لانینا معمولاً به سمت خشکی بیشتر تمایل دارد.اثرات ال‌نینو در فصل خنک (به‌ویژه ‏پاییز) قوی‌تر است. این اثرات بسته به منطقه و نوع رویداد (شرق یا مرکز اقیانوس آرام) متفاوت است و با پدیده‌ی دو قطبی اقیانوس ‏هند هم تعامل دارد. سواحل جنوب‌شرقی و مکران ممکن است سیگنال‌های مختلط یا حتی متضاد نشان دهند.چشم‌انداز فعلی برای ‏ایران این است که احتمال افزایش بارندگی در استان‌های غربی و جنوب‌غربی بیشتر است. این استان‌ها شامل ایلام، خوزستان، ‏کردستان، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، آذربایجان غربی، فارس، لرستان و بوشهر می‌شوند. این بارش‌ها ‏می‌توانند به کشاورزی دیم کمک کنند و ورودی آب به مخازن (مثل سیستم‌های کرخه و کارون) را افزایش دهند. در نتیجه فشار ‏خشکسالی هواشناسی کمی کاهش می‌یابد. اما زمان‌بندی و توزیع بارش بسیار مهم است. اگر بارش‌ها به شکل طوفان‌های شدید ‏بیاید، خطر سیل و خسارت بالا می‌رود.مناطق صنعتی و کشاورزی مرکزی مثل اصفهان، یزد و کرمان ممکن است فقط تسکین ‏محدود و موقتی از خشکی ببینند.وضعیت فعلی سدها و ذخایر آب‎ ‎تا ابتدای آبان ۱۴۰۵، سدهای کشور به‌طور کلی حدود ۵۵ درصد ‏خالی هستند. هرچند در برخی موارد بهبود سالانه دیده می‌شود، اما سطوح آب در سیستم‌های تهران و البرز بسیار پایین است. تا ‏این زمان در چندین استان مثل فارس، سیستان و بلوچستان، یزد و خراسان جنوبی بارندگی صفر بوده است.دهه‌ها استخراج بیش ‏از حد آب و خشکسالی‌های چندساله اخیر باعث شده ‏‎ ‎که یک فصل پرباران فقط تسکین جزئی و کوتاه‌مدت ایجاد کند. بازیابی ‏آب‌های زیرزمینی به دلیل فشرده شدن آبخوان‌ها و فرونشست زمین، کند یا محدود است.‏

در استان‌های تهران و البرز، وضعیت سدها در آبان ۱۴۰۵ کاملاً متفاوت و قابل‌توجه است. بر اساس آمار رسمی شرکت مدیریت ‏منابع آب ایران در ۲۵ مهر ۱۴۰۵ سد امیرکبیر (کرج) حدود ۷۰ درصد پر است و حدود ۱۲۶ میلیون مترمکعب آب دارد. این ‏بیشترین میزان پرشدگی در میان سدهای اصلی تهران است و نسبت به سال قبل بهبود چشمگیری نشان می‌دهد‎.‎

سد طالقان: حدود ۳۹ درصد پر است و حدود ۱۶۲ میلیون مترمکعب آب دارد. این سد بیشترین حجم مطلق آب را دارد اما درصد ‏پرشدگی‌اش هنوز نسبتاً پایین است‎.‎سد لتیان: حدود ۲۹ درصد پر است و حدود ۲۲ میلیون مترمکعب آب و سد ماملو: حدود ۱۱ ‏درصد پر است و حدود ۲۹ میلیون مترمکعب آب دارد.‏‎.‎‏ سد لار فقط حدود ۳ درصد پر است و حدود ۳۳ میلیون مترمکعب آب دارد. ‏این سد در وضعیت بحرانی قرار دارد‎.‎

تأمین آب شرب تهران به این پنج سد اصلی به‌علاوه منابع آب زیرزمینی و آب‌های انتقالی وابسته است. عملکرد خوب سد کرج یک ‏پشتوانه‌ی ذخیره ایجاد کرده و وضعیت کلی را نسبت به کمبودهای شدید سال‌های گذشته بهتر کرده است. ‏

اگر ال‌نینوی قوی مورد انتظار در سال ۲۰۲۶ بارندگی بالاتر از میانگین فصل سرد را به همراه داشته باشد به‌ویژه در حوضه‌های ‏آبریز غربی و شمال‌غربی که سد کرج و سیستم‌های مرتبط را تغذیه می‌کنند، مخزن سد کرج می‌تواند بیشتر پر شود. احتمال ‏بازیابی نسبی در سدهای لار، طالقان و سایر حوضه‌ها هم افزایش می‌یابد. این موضوع فشار جیره‌بندی فوری را کاهش می‌دهد و هم ‏به تأمین آب داخلی و هم به تولید محدود برق‌آبی کمک می‌کند.اما اگر بارندگی پراکنده، با تأخیر یا کمتر از انتظار باشد، یا اگر ‏طوفان‌های شدید به‌جای تغذیه مداوم باعث رواناب شوند، سد لار و مخازن کم‌آب‌تر مثل ماملو و لتیان همچنان آسیب‌پذیر می‌مانند. ‏در این صورت تهران ممکن است با اقدامات مدیریتی سخت‌گیرانه‌تری روبه‌رو شود. این اقدامات می‌تواند شامل کاهش فشار آب، قطع ‏برنامه‌ریزی‌شده در برخی مناطق، پمپاژ شدیدتر آب‌های زیرزمینی یا انتقال اضطراری آب باشد. اگر الگوی خشک تا اواخر فصل ‏بارندگی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ ادامه یابد، جیره‌بندی یا اقدامات شدیدتر محتمل‌تر می‌شود.حتی اگر زمستان مرطوب‌تری داشته باشیم، ‏امواج گرما، تقاضای بالای آب در تابستان ۱۴۰۶ یا توزیع ناهموار طوفان‌ها همچنان می‌توانند کمبود ایجاد کنند. خطر سیل در ‏حوضه‌ی آبریز کرج هم در صورت بارش ناگهانی روی مخازن نسبتاً پر، افزایش می‌یابد.سطح حدود ۷۰ درصدی سد کرج نکته‌ی ‏مثبتی است که زمان می‌خرد و حادترین خطر کوتاه‌مدت برای تهران و البرز را کاهش می‌دهد. میزان بارندگی ماه‌های آینده، به‌ویژه ‏اینکه آیا به حوضه‌هایی که سدهای کم‌آب را تغذیه می‌کنند می‌رسد یا نه، تا حد زیادی تعیین می‌کند که تهران تا سال ۱۴۰۶ ثبات ‏نسبی را تجربه می‌کند یا با تنش آبی جدیدی روبه‌رو می‌شود.نظارت مداوم بر به‌روزرسانی‌های رسمی مخازن و پیش‌بینی‌های فصلی ‏همچنان ضروری است. این بحران آب نتیجه‌ی ترکیبی از تغییر اقلیم، مدیریت نادرست و فشارهای انسانی است و راه‌حل‌های ‏کوتاه‌مدت به‌تنهایی کافی نیستند.‏