در نشست کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم مطرح شد؛ بررسی ریشههای تاریخی مکانیک و نقش دانشمندان اسلامی در تکوین این علم در نشست تخصصی «تاریخ علم مکانیک» در فرهنگستان علوم، نسبت میان علم و فناوری، سیر تحول دانش مکانیک از تمدن یونانی و اسکندرانی تا دوره اسلامی و ضرورت پیوند مطالعات تاریخ علم با تحولات علمی معاصر و آینده مورد بحث و بررسی قرار گرفت. به گزارش روابط عمومی و اطلاعرسانی فرهنگستان علوم، کمیسیون تاریخ علم با همکاری گروه علوم پایه فرهنگستان علوم، در چارچوب سلسله نشستها و گردهماییهای هماندیشی کمیسیون تاریخ علم، نشست تخصصی «تاریخ علم مکانیک» را با حضور دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم، دکتر محمدجواد ناطق، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه تربیت مدرس، فرید قاسملو، عضو هیئت علمی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، جمعی از استادان دانشکده مکانیک دانشگاه تربیت مدرس، متخصصان، پژوهشگران و دانشجویان این حوزه برگزار کرد. این سلسله برنامهها با هدف توسعه نظریههای علمی، بازاندیشی مبانی معرفتشناختی تاریخ علم با تأکید بر سنت علمی ایرانی ـ اسلامی و پیوند آن با علم معاصر و ارتقای سطح توسعه علمی کشور آغاز شده است و ادامه خواهد داشت. در آغاز این نشست، دکتر غلامرضا اعوانی رئیس کمیسیون تاریخ علم درباره ریشهشناسی واژه «مکانیک»، مفاهیم یونانی مرتبط با «صناعت» و «تخنه» سخن گفت. وی اظهار داشت: «واژه «مکانیک» و کلمات وابسته به آن در زبان یونانی از ریشه «مخانومای» گرفته شدهاند و این ریشه با مفاهیمی چون «ابداع»، «اختراع»، «حیله» و «ساختن چیزی از روی قوانین صناعت» پیوند دارد. این واژه در اصل به معنای هرگونه ابداع برای انجام هر کاری و ساختن چیزی به وسیله «آرت» (art) یا همان «تخنه» (technē) بوده است. «تخنه» در عصر یونانی به همه پیشهها و صناعات اطلاق میشده است». رئیس کمیسیون تاریخ علم با بیان اینکه حکمت در اندیشه یونانی به سه بخش حکمت نظری، حکمت عملی و حکمت صناعی تقسیم میشد، افزود: «این سه بخش از دیرباز با یکدیگر ارتباط تنگاتنگ داشتند. حکمت نظری به شناخت حقیقت میپرداخته، حکمت عملی غایتش عمل به خیر و اختیار انسان بوده است و حکمت صناعی به ساختن چیزی در خارج اختصاص داشته است. البته همه این مفاهیم در دوره یونانی ذیل «تخنه» قرار میگرفتند و غایت همه آنها رسیدن به کمال و جمال بوده است که از صفات خداوند هستند». وی همچنین با اشاره به پیشینه دو میلیون و پانصد هزار ساله فناوری بشر، به جایگاه تمدن اسکندرانی و آثار هرون اسکندرانی در شکلگیری مکانیک نظری و عملی پرداخت و با تأکید بر نقش دانشمندان اسلامی در منسجمسازی مباحث ارسطویی، از ابنسینا، ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی بهعنوان چهرههای برجسته حرکتشناسی یاد کرد. دکتر اعوانی در ادامه به اهمیت مطالعه تاریخ علم از دیدگاه قدما پرداخت و گفت: «در سنت اسلامی، هر کس که میخواست وارد هر علمی شود، باید به هشت پرسش بنیادین پاسخ میداد که به «رئوس ثمانیه» معروف بودند. این هشت پرسش شامل موضوع علم، تعریف علم، غرض و غایت علم، منفعت و فایده علم، روش علم، تاریخ پیدایش علم، بزرگان مؤثر در آن علم، و تقسیمات و ابواب علم میشود و هر دانشجویی میباید این ۸ مسئله برایش روشن باشد. بنابراین تاریخ علم به دلیل پرداختن به تاریخ پیدایش و بزرگان مؤثر در علوم، از اهمیت ویژهای برخوردار است». وی با انتقاد از محدود ماندن مطالعات تاریخ علم در تمدن اسلامی، بر لزوم پیوند گذشته با حال و آینده تأکید کرد. مکانیک؛ علم یا فناوری؟ دکتر محمدجواد ناطق، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه تربیت مدرس، سخنان خود را با طرح این پرسش آغاز کرد که آیا مکانیک علم است یا فناوری؟ وی در این باره گفت: «تمام مسیر تاریخ علم برای تعریف مفاهیم مختلف علمی همواره با دامهای منطقی روبهرو بوده و فلاسفه نیز در ارائه تعریف جامع از حرکت و مکانیک با مشکلاتی مواجه شدهاند. برای نمونه نیوتن در کتاب «اصول ریاضی فلسفه طبیعی» یا به اختصار «Principia»، نیوتن نیز زمان، فضا، مکان و حرکت را برای همه موارد معلوم فرض کرد و به تعریف آنها نپرداخت. امروزه که معیار علم بر مبنای فرضیه و اثبات یا ابطال آن تعریف میشود، مکانیک نیز میتواند علم محسوب شود، زیرا در آثار هرون اسکندرانی و حتی در اندیشه دانشمندان دوره اسکولاستیک مانند آکویناس، تلاش برای اثبات فرضیهها و تبیین پدیدهها دیده میشود. بنابراین مکانیک هم علم است و هم فناوری؛ اما در دوره باستان بیشتر در قالب صناعت و هنر تلقی میشده است». حرکت و نقش دانشمندان اسلامی در تکوین آن یکی از محورهای مهم این نشست، بحث حرکت بهعنوان یکی از مصادیق علم مکانیک بود. دکتر ناطق با اشاره به اینکه نیوتن پایهگذار مکانیک مدرن است و مبحث اصلی او حرکت است، اظهار داشت: «در آثار ارسطو بحث حرکت، بهویژه حرکت قصری، بهصورت پراکنده و غیرمنسجم مطرح شده است. اما در منابع اسلامی، دانشمندان مسلمان توانستند این مباحث پراکنده را منسجم کنند و با افزودههایی به آن تبیین روشنی از آنها ارائه دهند. این مسیر تاریخی از افرادی مانند فیلون اسکندرانی، یحیی نحوی آغاز و به ابنسینا و ابوریحان بیرونی و ... میرسد. در دوره اسلامی دو اوج مهم در قرن ششم و قرن سیزدهم میلادی دیده میشود و تعریفهایی که ابنسینا و ابوریحان بیرونی از حرکت و شتاب ارائه دادهاند، بسیار نزدیک به تعریف شتاب در فیزیک نیوتنی است». وی همچنین به نقش خواجه نصیرالدین طوسی در تفسیر آثار ابنسینا و تبیین روابط سرعت و شتاب اشاره کرد و تأکید داشت که شکلگیری مکانیک نیوتنی تصادفی نبوده و ریشه در تلاشهای دانشمندان تمدن اسلامی و سپس اندیشمندان دوره رنسانس دارد. دکتر ناطق در پایان این بخش با اشاره به اینکه فیزیک میتوانست مسیرهای متفاوتی را طی کند، گفت: «مکانیک نسبیت نمونه بارز دیگری از امکان شکلگیری مکانیکهای متفاوت در عالم است». تفاوت علم و فناوری و شکلگیری این تمایز بخش دیگری از این نشست به تفاوت علم و فناوری اختصاص داشت. عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به اینکه تا قرن اخیر، صنعتگران و فناوران نیازی به اثبات علمی بودن کار خود نمیدیدند، گفت: «تمایز علم و فناوری از دوره ترمودینامیک و با نیاز به تبیین ریاضی چرخههای حرارتی و انتقال حرارت شکل گرفت. از آنجا بود که ماهیت تکنولوژی به موضوعی فلسفی تبدیل شد و فیلسوفانی مانند هایدگر به بحث درباره ماهیت آن پرداختند. مثال ترافیک یکی از موارد بارزی است که نشان میدهد اگرچه مبدع تکنولوژی انسان است، اما در برخی موارد انسان کنترل خود را بر آن از دست میدهد و مسیر سازندگی یا تخریب آن از اختیار او خارج میشود. این موضوع بهویژه پس از جنگ جهانی دوم و تخریبهای گسترده ناشی از فناوری، ذهن فیلسوفان را به خود مشغول کرد». وی با اشاره به رابطه علم و فناوری افزود: «این دو مانند دو همسایهاند که گاهی کنترل دست یکی میافتد و گاهی دست دیگری. برای نمونه میتوان به صنعت هستهای که از تکنولوژی آغاز و به علم میرسد و مواردی از این دست اشاره کرد». تمدن اسکندرانی و دستاوردهای هرون بخش قابل توجهی از نشست به تمدن اسکندرانی و نقش هرون اسکندرانی در شکلگیری علم مکانیک اختصاص یافت. دکتر ناطق با اشاره به تألیف چند کتاب مهم در مکانیک بهوسیله هرون، او را واضع علم مکانیک از دید نظری دانست. به گفته وی، هرون در زمینه استاتیک، طراحی ماشینهای اتوماتیک و اصول هیدروستاتیک آثار برجستهای از خود بهجا گذاشته و ماشینهای اتوماتیک متعددی در این حوزه طراحی کرده است. وی با اشاره به اینکه در تمدن اسکندرانی، دانشمندانی از ملیتهای مختلف گرد هم آمده بودند، گفت: «موزه و کتابخانه اسکندریه مرکزی برای گردهمایی اندیشمندان ایرانی، مصری، یهودی، کلدانی و رومی بود و فرهنگی چندملیتی در آن شکل گرفت. متأسفانه غربیها مدتهای طولانی این فرهنگ را نمیشناختند و بعدها نام «هلنیستی» بر آن گذاشتند». مکانیک اسلامی؛ سنت عملی قوی در ادامه نشست، مکانیک یونانی و مکانیک اسلامی با یکدیگر مقایسه شدند. دکتر ناطق در این زمینه اظهار داشت: «در تمدن اسکندرانی، هرون اسکندرانی ماشینهای اتوماتیک بسیاری طراحی کرد، اما هیچ نشانهای از اجرای عملی آنها در دست نیست. در مقابل، در دوره اسلامی، سنت عملی مهندسی بسیار قوی شکل گرفت و مسلمانان توانستند قوانین حاکم بر جرثقیلها و ماشینهای ساده را در عمل به کار بگیرند». عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به کتاب «الحیل» جزری گفت: «در این کتاب دستگاههای اتوماتیکی معرفی شدهاند که از دید ناظر بیرونی به گونهای به نظر میرسید که در آنها حیله به کار رفته است، در حالی که در پشت صحنه، سیستمهای مکانیکی پیچیدهای مانند توربینها و سیستمهای انتقال حرکت وجود داشت. مسلمانان توانستند این دستگاهها را بسازند و در عمل از آنها استفاده کنند؛ در حالی که یونانیان تنها به طراحی نظری آنها بسنده کرده بودند». ساعتهای آبی و افول تمدن اسلامی یکی از بخشهای جذاب این نشست، معرفی ساعتهای آبی دوره اسلامی بود. دکتر ناطق با اشاره به اینکه جزری نخستین ساعت آبی خود را در کتابش معرفی کرده است، گفت: «ساعتهای آبی اسلامی از پیچیدهترین و دقیقترین ساعتهای اتوماتیک آن دوره بودند. در یزد سه ساعت آبی وجود داشت که بهصورت اتوماتیک زمان را تعیین میکردند، حرکتهای انیمیشنی جالبی ایجاد میکردند و با صدا، زمان اذان را اعلام میکردند». وی با اشاره به افول این دستاوردها در دوره صفوی و دوره قاجار افزود: «دراویش ترک در آتن، خانقاهی داشتند و زمانی که میخواستند آثار تاریخی زیر پای خود را ببینند، کف زمین را میکوبیدند و میرقصیدند، غافل از اینکه زیر پای آنها آثار تاریخی دانشمندان مسلمان قرار دارد. این وضعیت نشانه بارزی از فاصله گرفتن مسلمانان از میراث علمی خود است». نقد محدود شدن تاریخ علم به دوره اسلامی در بخش پایانی این نشست، دکتر ناطق با انتقاد از محدود شدن مطالعات تاریخ علم به دوره اسلامی گفت: «این رویکرد نه تنها به جوانان جاذبه نمیدهد، بلکه باعث فراری شدن آنها از تاریخ علم میشود. به گفته او، اگر ما در گذشته بمانیم و از آن عبور نکنیم، نمیتوانیم برای آینده تصویر روشنی داشته باشیم». وی با اشاره به نمونههایی از جمله دانشمندانی مانند معصومی همدانی که در تاریخ ریاضیات و مکانیک نظرات مهمی ارائه دادهاند، اظهار داشت: «متأسفانه بسیاری از این چهرههای درخشان در دانشگاههای ما ناشناخته ماندهاند». دکتر ناطق در پایان تأکید کرد که تاریخ علم باید بهگونهای مطالعه شود که پیوند گذشته، حال و آینده را نشان دهد و انگیزه لازم برای پیشرفت را در نسل جوان ایجاد کند. سه شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ 09:04 چاپ اشتراک گذاری ias.ac.ir/fa/news/2610 کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم آلبوم مرتبط میانگین امتیاز کاربران: 0.0 (0 رای) 12345 امتیاز 12345 برای امتیاز باید عدد وارد کنید ایمیل صحیح نیست ایمیل نمایش داده شود. تعداد کاراکتر باقیمانده: 500 نظر خود را وارد کنید بازخوانی بازخوانی ارسال