در نشست کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم مطرح شد؛

بررسی ریشه‌های تاریخی مکانیک و نقش دانشمندان اسلامی در تکوین این علم

بررسی ریشه‌های تاریخی مکانیک و نقش دانشمندان اسلامی در تکوین این علم
در نشست تخصصی «تاریخ علم مکانیک» در فرهنگستان علوم، نسبت میان علم و فناوری، سیر تحول دانش مکانیک از تمدن یونانی و ‏اسکندرانی تا دوره اسلامی و ضرورت پیوند مطالعات تاریخ علم با تحولات علمی معاصر و آینده مورد بحث و بررسی قرار گرفت.‏
به گزارش روابط عمومی و اطلاع‌رسانی فرهنگستان علوم، کمیسیون تاریخ علم با همکاری گروه علوم پایه فرهنگستان علوم، در چارچوب ‏سلسله نشست‌ها و گردهمایی‌های هم‌اندیشی کمیسیون تاریخ علم، نشست تخصصی «تاریخ علم مکانیک» را با حضور دکتر غلامرضا ‏اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم، دکتر محمدجواد ناطق، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه تربیت مدرس، فرید ‏قاسملو، عضو هیئت علمی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، جمعی از استادان دانشکده مکانیک دانشگاه تربیت مدرس، متخصصان، پژوهشگران ‏و دانشجویان این حوزه برگزار کرد.‏

 

این سلسله برنامه‌ها با هدف توسعه نظریه‌های علمی، بازاندیشی مبانی معرفت‌شناختی تاریخ علم با تأکید بر سنت علمی ایرانی ـ اسلامی و ‏پیوند آن با علم معاصر و ارتقای سطح توسعه علمی کشور آغاز شده است و ادامه خواهد داشت.‏

 

در آغاز این نشست، دکتر غلامرضا اعوانی رئیس کمیسیون تاریخ علم درباره ریشه‌شناسی واژه «مکانیک»، مفاهیم یونانی مرتبط با ‏‏«صناعت» و «تخنه» سخن گفت. وی اظهار داشت: «واژه «مکانیک» و کلمات وابسته به آن در زبان یونانی از ریشه «مخانومای» گرفته ‏شده‌اند و این ریشه با مفاهیمی چون «ابداع»، «اختراع»، «حیله» و «ساختن چیزی از روی قوانین صناعت» پیوند دارد. این واژه در اصل ‏به معنای هرگونه ابداع برای انجام هر کاری و ساختن چیزی به وسیله «آرت»‏‎ (art) ‎یا همان «تخنه» ‏‎(technē) ‎‏ بوده است. «تخنه» در ‏عصر یونانی به همه پیشه‌ها و صناعات اطلاق می‌شده است».‏

 

رئیس کمیسیون تاریخ علم با بیان اینکه حکمت در اندیشه یونانی به سه بخش حکمت نظری، حکمت عملی و حکمت صناعی تقسیم ‏می‌شد، افزود: «این سه بخش از دیرباز با یکدیگر ارتباط تنگاتنگ داشتند. حکمت نظری به شناخت حقیقت می‌پرداخته، حکمت عملی ‏غایتش عمل به خیر و اختیار انسان بوده است و حکمت صناعی به ساختن چیزی در خارج اختصاص داشته است. البته همه این مفاهیم ‏در دوره یونانی ذیل «تخنه» قرار می‌گرفتند و غایت همه آنها رسیدن به کمال و جمال بوده است که از صفات خداوند هستند».‏

 

وی همچنین با اشاره به پیشینه دو میلیون و پانصد هزار ساله فناوری بشر، به جایگاه تمدن اسکندرانی و آثار هرون اسکندرانی در ‏شکل‌گیری مکانیک نظری و عملی پرداخت و با تأکید بر نقش دانشمندان اسلامی در منسجم‌سازی مباحث ارسطویی، از ابن‌سینا، ‏ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی به‌عنوان چهره‌های برجسته حرکت‌شناسی یاد کرد.‏

 

دکتر اعوانی در ادامه به اهمیت مطالعه تاریخ علم از دیدگاه قدما پرداخت و گفت: «در سنت اسلامی، هر کس که می‌خواست وارد هر ‏علمی شود، باید به هشت پرسش بنیادین پاسخ می‌داد که به «رئوس ثمانیه» معروف بودند. این هشت پرسش شامل موضوع علم، تعریف ‏علم، غرض و غایت علم، منفعت و فایده علم، روش علم، تاریخ پیدایش علم، بزرگان مؤثر در آن علم، و تقسیمات و ابواب علم می‌شود و ‏هر دانشجویی می‌باید این ۸ مسئله برایش روشن باشد. بنابراین تاریخ علم به دلیل پرداختن به تاریخ پیدایش و بزرگان مؤثر در علوم، از ‏اهمیت ویژه‌ای برخوردار است».‏

 

وی با انتقاد از محدود ماندن مطالعات تاریخ علم در تمدن اسلامی، بر لزوم پیوند گذشته با حال و آینده تأکید کرد.‏

 

مکانیک؛ علم یا فناوری؟
دکتر محمدجواد ناطق، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه تربیت مدرس، سخنان خود را با طرح این پرسش آغاز کرد ‏که آیا مکانیک علم است یا فناوری؟ وی در این باره گفت: «تمام مسیر تاریخ علم برای تعریف مفاهیم مختلف علمی همواره با دام‌های ‏منطقی روبه‌رو بوده و فلاسفه نیز در ارائه تعریف جامع از حرکت و مکانیک با مشکلاتی مواجه شده‌اند. برای نمونه نیوتن در کتاب «اصول ‏ریاضی فلسفه طبیعی» یا به اختصار‎ «Principia»‎، نیوتن نیز زمان، فضا، مکان و حرکت را برای همه موارد معلوم فرض کرد و به تعریف ‏آنها نپرداخت. امروزه که معیار علم بر مبنای فرضیه و اثبات یا ابطال آن تعریف می‌شود، مکانیک نیز می‌تواند علم محسوب شود، زیرا در ‏آثار هرون اسکندرانی و حتی در اندیشه دانشمندان دوره اسکولاستیک مانند آکویناس، تلاش برای اثبات فرضیه‌ها و تبیین پدیده‌ها دیده ‏می‌شود. بنابراین مکانیک هم علم است و هم فناوری؛ اما در دوره باستان بیشتر در قالب صناعت و هنر تلقی می‌شده است».‏

 

حرکت و نقش دانشمندان اسلامی در تکوین آن
یکی از محورهای مهم این نشست، بحث حرکت به‌عنوان یکی از مصادیق علم مکانیک بود. دکتر ناطق با اشاره به اینکه نیوتن پایه‌گذار ‏مکانیک مدرن است و مبحث اصلی او حرکت است، اظهار داشت: «در آثار ارسطو بحث حرکت، به‌ویژه حرکت قصری، به‌صورت پراکنده و ‏غیرمنسجم مطرح شده است. اما در منابع اسلامی، دانشمندان مسلمان توانستند این مباحث پراکنده را منسجم کنند و با افزوده‌هایی به ‏آن تبیین روشنی از آنها ارائه دهند. این مسیر تاریخی از افرادی مانند فیلون اسکندرانی، یحیی نحوی آغاز و به ابن‌سینا و ابوریحان بیرونی ‏و ... می‌رسد. در دوره اسلامی دو اوج مهم در قرن ششم و قرن سیزدهم میلادی دیده می‌شود و تعریف‌هایی که ابن‌سینا و ابوریحان ‏بیرونی از حرکت و شتاب ارائه داده‌اند، بسیار نزدیک به تعریف شتاب در فیزیک نیوتنی است».‏

 

وی همچنین به نقش خواجه نصیرالدین طوسی در تفسیر آثار ابن‌سینا و تبیین روابط سرعت و شتاب اشاره کرد و تأکید داشت که ‏شکل‌گیری مکانیک نیوتنی تصادفی نبوده و ریشه در تلاش‌های دانشمندان تمدن اسلامی و سپس اندیشمندان دوره رنسانس دارد.‏

 

دکتر ناطق در پایان این بخش با اشاره به اینکه فیزیک می‌توانست مسیرهای متفاوتی را طی کند، گفت: «مکانیک نسبیت نمونه بارز ‏دیگری از امکان شکل‌گیری مکانیک‌های متفاوت در عالم است».‏

 

تفاوت علم و فناوری و شکل‌گیری این تمایز
بخش دیگری از این نشست به تفاوت علم و فناوری اختصاص داشت. عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به اینکه تا قرن ‏اخیر، صنعتگران و فناوران نیازی به اثبات علمی بودن کار خود نمی‌دیدند، گفت: «تمایز علم و فناوری از دوره ترمودینامیک و با نیاز به ‏تبیین ریاضی چرخه‌های حرارتی و انتقال حرارت شکل گرفت. از آنجا بود که ماهیت تکنولوژی به موضوعی فلسفی تبدیل شد و ‏فیلسوفانی مانند هایدگر به بحث درباره ماهیت آن پرداختند. مثال ترافیک یکی از موارد بارزی است که نشان می‌دهد اگرچه مبدع ‏تکنولوژی انسان است، اما در برخی موارد انسان کنترل خود را بر آن از دست می‌دهد و مسیر سازندگی یا تخریب آن از اختیار او خارج ‏می‌شود. این موضوع به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم و تخریب‌های گسترده ناشی از فناوری، ذهن فیلسوفان را به خود مشغول کرد».‏

 

وی با اشاره به رابطه علم و فناوری افزود: «این دو مانند دو همسایه‌اند که گاهی کنترل دست یکی می‌افتد و گاهی دست دیگری. برای ‏نمونه می‌توان به صنعت هسته‌ای که از تکنولوژی آغاز و به علم می‌رسد و مواردی از این دست اشاره کرد».‏

 

تمدن اسکندرانی و دستاوردهای هرون
بخش قابل توجهی از نشست به تمدن اسکندرانی و نقش هرون اسکندرانی در شکل‌گیری علم مکانیک اختصاص یافت. دکتر ناطق با ‏اشاره به تألیف چند کتاب مهم در مکانیک به‌وسیله هرون، او را واضع علم مکانیک از دید نظری دانست.‏

 

به گفته وی، هرون در زمینه استاتیک، طراحی ماشین‌های اتوماتیک و اصول هیدروستاتیک آثار برجسته‌ای از خود به‌جا گذاشته و ‏ماشین‌های اتوماتیک متعددی در این حوزه طراحی کرده است.‏

 

وی با اشاره به اینکه در تمدن اسکندرانی، دانشمندانی از ملیت‌های مختلف گرد هم آمده بودند، گفت: «موزه و کتابخانه اسکندریه ‏مرکزی برای گردهمایی اندیشمندان ایرانی، مصری، یهودی، کلدانی و رومی بود و فرهنگی چندملیتی در آن شکل گرفت. متأسفانه ‏غربی‌ها مدت‌های طولانی این فرهنگ را نمی‌شناختند و بعدها نام «هلنیستی» بر آن گذاشتند».‏

 

مکانیک اسلامی؛ سنت عملی قوی
در ادامه نشست، مکانیک یونانی و مکانیک اسلامی با یکدیگر مقایسه شدند. دکتر ناطق در این زمینه اظهار داشت: «در تمدن اسکندرانی، ‏هرون اسکندرانی ماشین‌های اتوماتیک بسیاری طراحی کرد، اما هیچ نشانه‌ای از اجرای عملی آنها در دست نیست. در مقابل، در دوره ‏اسلامی، سنت عملی مهندسی بسیار قوی شکل گرفت و مسلمانان توانستند قوانین حاکم بر جرثقیل‌ها و ماشین‌های ساده را در عمل به ‏کار بگیرند».‏

 

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به کتاب «الحیل» جزری گفت: «در این کتاب دستگاه‌های اتوماتیکی معرفی شده‌اند که ‏از دید ناظر بیرونی به گونه‌ای به نظر می‌رسید که در آنها حیله به کار رفته است، در حالی که در پشت صحنه، سیستم‌های مکانیکی ‏پیچیده‌ای مانند توربین‌ها و سیستم‌های انتقال حرکت وجود داشت. مسلمانان توانستند این دستگاه‌ها را بسازند و در عمل از آنها ‏استفاده کنند؛ در حالی که یونانیان تنها به طراحی نظری آنها بسنده کرده بودند».‏

 

ساعت‌های آبی و افول تمدن اسلامی
یکی از بخش‌های جذاب این نشست، معرفی ساعت‌های آبی دوره اسلامی بود. دکتر ناطق با اشاره به اینکه جزری نخستین ساعت آبی ‏خود را در کتابش معرفی کرده است، گفت: «ساعت‌های آبی اسلامی از پیچیده‌ترین و دقیق‌ترین ساعت‌های اتوماتیک آن دوره بودند. در ‏یزد سه ساعت آبی وجود داشت که به‌صورت اتوماتیک زمان را تعیین می‌کردند، حرکت‌های انیمیشنی جالبی ایجاد می‌کردند و با صدا، ‏زمان اذان را اعلام می‌کردند».‏

 

وی با اشاره به افول این دستاوردها در دوره صفوی و دوره قاجار افزود: «دراویش ترک در آتن، خانقاهی داشتند و زمانی که ‏می‌خواستند آثار تاریخی زیر پای خود را ببینند، کف زمین را می‌کوبیدند و می‌رقصیدند، غافل از اینکه زیر پای آنها آثار تاریخی ‏دانشمندان مسلمان قرار دارد. این وضعیت نشانه بارزی از فاصله گرفتن مسلمانان از میراث علمی خود است».‏

 

نقد محدود شدن تاریخ علم به دوره اسلامی
در بخش پایانی این نشست، دکتر ناطق با انتقاد از محدود شدن مطالعات تاریخ علم به دوره اسلامی گفت: «این رویکرد نه تنها به جوانان ‏جاذبه نمی‌دهد، بلکه باعث فراری شدن آنها از تاریخ علم می‌شود. به گفته او، اگر ما در گذشته بمانیم و از آن عبور نکنیم، نمی‌توانیم ‏برای آینده تصویر روشنی داشته باشیم».‏

 

وی با اشاره به نمونه‌هایی از جمله دانشمندانی مانند معصومی همدانی که در تاریخ ریاضیات و مکانیک نظرات مهمی ارائه داده‌اند، اظهار ‏داشت: «متأسفانه بسیاری از این چهره‌های درخشان در دانشگاه‌های ما ناشناخته مانده‌اند».‏

 

دکتر ناطق در پایان تأکید کرد که تاریخ علم باید به‌گونه‌ای مطالعه شود که پیوند گذشته، حال و آینده را نشان دهد و انگیزه لازم برای ‏پیشرفت را در نسل جوان ایجاد کند.‏
سه شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵
09:04
آلبوم مرتبط
Loading
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید